« شاه‌کار مترجمان صدا و سیما! | Main | درباره‌ی «اپرای قورباغه‌های مرداب‌خوار»، داستان‌های خیلی خیلی کوتاه جواد سعیدی‌پور »

درباره‌ی کتاب «قصه‌ی قصه‌ها: کهن‌ترین روایت از ماجرای شمس و مولانا»

حسین جاوید – روزنامه‌ی کارگزاران - ۲۰ تیر ۸۷ (نسخه‌‌ی Html) (نسخه‌ی Pdf)

یکی از مناقشه برانگیزترین ـ و چه بسا مهم‌ترین ـ بحث‌هایی که درباره‌ی «مولانا جلال‌الدین محمد بلخی» از دیرباز تا کنون در جریان بوده، و هم برای پژوهندگان و هم برای دوست‌داران ادب فارسی جذابیت ویژه‌ای داشته است، رابطه‌ی او با شمس تبریزی است. اهمیت این رابطه نه چندان مربوط به کنجکاوی‌های معمول در زندگی شاعران و نویسندگان نام‌آور، که کاملاً در ارتباط با شور شعر مولانا و میراث جاودانه‌‌ای است که او از خود به یادگار گذاشته است.

مولانا ملایی مشهور در قونیه بود که به درس و وعظ اشتغال داشت، اما ناگاه با ظهور شمس، انقلابی در درون او رخ داد. منبر و مدرسه را رها کرد و چون سایه‌ی شمس شد و در هیچ حال از او غافل نگشت. تاثیر شمس بر مولانا چنان بود که خود، دوران پیش و پس از ظهور او را چنین تفکیک می‌کند: «مرده بودم زنده شدم، گریه بدم خنده شدم/ دولت عشق آمد و من دولت پاینده شدم»؛ در جای دیگر از یافتن شمس این‌گونه ابراز شعف می‌کند: «شمس و قمرم آمد، سمع و بصرم آمد/ وان سیم‌برم آمد، وان کان زرم آمد» و ستایش از شمس را تا آن‌جا پیش می‌برد که می‌سراید: «پیر من و مرید من، درد من و دوای من/ فاش بگویم این سخن، شمس من و خدای من».

شک نیست که معلم عشق شمس مولانا را شاعری آموخت. ملای روم پس از درک وجود شمس، ردای شوریده‌ای را بر تن کرد که یک سره در رقص و سماع و حال و قال الهی خود غوطه می‌خورد و با نیرویی تازه پدیدار شده شعر می‌سرود. به این ترتیب، رازگشایی از رابطه‌ی مرموز و شگفت شمس تبریزی و جلال‌الدین به درک بهتر و عمیق‌تر شخصیت مولانا و هستی شعر او خواهد انجامید. شاید از همین روی است که این رابطه در طول تاریخ ادبیات فارسی مورد توجه قرار گرفته و درباره‌ی آن بس بسیار حرف‌ها گفته‌اند و نوشته‌اند. هرآینه بسیاری از این سخن‌ها و نوشته‌ها از خبط و خطا به دور نبوده‌اند و بر طریق افسانه‌پردازی و اسطوره‌سازی قدم پیموده‌اند.

دکتر محمدعلی موحد که سابقه‌ی درخشانی در زمینه‌ی پژوهش‌ درباره‌ی مولانا و شمس دارد و کتاب «مقالات شمس تبریزی» او از شهرت فروانی برخوردار گشته، اخیراً دست به یک کار جالب و در نوع خود بی‌نظیر زده است که می‌توان آن را گامی موثر درشناخت مستند رابطه‌ی مولانا و شمس و وقایع تاریخی رخ داده پس از این دیدار دانست.

در پژوهش‌های ادبی رسم است که برای منابع تاریخی نزدیک‌تر به زمان حیات و ممات نویسنده یا شاعری که در زندگی و آثار او کندوکاو می‌کنند، ارزش بیش‌تری قائل‌اند و آن‌ها را معتبرتر می‌دانند. برهان علمی این روی‌کرد آن است که هر چه زمان پیش می‌رود، شخصیت مورد نظر ـ به‌خصوص اگر شخصیتی ادبی، عرفانی و با صبغه‌ی پیش‌وایی باشد چنان‌که مولانا بود ـ هر چه بیش‌تر در هاله‌ی دروغ‌سازی‌ها و افسانه‌پردازی‌هایی فرو می‌شود که به دلایل مختلف و متناقض، از جمله تخطئه یا تقدیس، و از جانب کسانی از جای‌گاه دوست و دشمن صورت می‌گیرد.

باری، اگر بخواهیم نزدیک‌ترین منبع معتبر به زمان مولانا برای تحقیق درباره‌ی او را جست‌وجو کنیم به نتیجه‌ی جالب توجهی می‌رسیم؛ دلیل کاملاً مشخص است: نزدیک‌ترین اسناد تاریخی به زمان حیات مولانا را یکی از نزدیک‌ترین افراد به او، یعنی فرزندش سلطان ولد(متولد ۶۲۳ ه. ق)، پدید آورده است. در «مناقب‌العارفین» افلاکی (که خود از منابع مهم مولوی‌پژوهی در شمار می‌آید) آمده است که «مولوی این فرزند (سلطان ولد) را بسیار دوست می‌داشت و همواره به وی می‌گفت که تو از همه‌کس خـَـلقاً و خـُـلقاً به من ماننده‌تری».

سلطان ولد به مانند پدر شاعر بود و از او مثنوی‌هایی سه‌گانه برجا مانده است که با نام «ولدنامه» شناخته می‌شوند. «ولد» شاعری سست‌گوی و خالی از ظرافت طبع بود و به همین‌روی در دریای پر دُر دری گوهر چندان گران‌بهایی به حساب نمی‌آید. اهمیت سلطان ولد را نه در ذات زیبایی‌شناسانه‌ی اشعارش بل باید در جنبه‌ی تاریخی و مستند آن‌ها جست‌وجو کرد.

بخشی از مثنوی ولدنامه ـ به‌طور اخص آن بخش که به «ابتدانامه» شهره شده ـ شامل اشعاری‌ است در وصف حال مولانا و تنی چند از نزدیک‌ترین کسان او نظیر برهان‌الدین ترمذی، شمس‌الدین تبریزی، صلاح‌الدین زرکوب، حسام‌الدین چلبی و کریم‌الدین بکتمر. با غور و تفحص در این اشعار می‌توان به نکاتی بسیار مهم و بعضاً نامکشوف از زندگی مولانا و اطرافیان‌اش و پس از آن سلسله‌ی مولویه دست یافت، آن هم از زبان کسی که نزدیک‌ترین فرد به مولانا و زمانه‌ی اوست.

عجیب است که با وجود سابقه‌ی چندصد ساله‌ی مولاناپژوهی تاکنون هیچ‌یک از بزرگانی که سر در تحقیق و بررسی زندگی و آثار جلال‌الدین محمد داشته‌اند، توجه جدی به اشعار سلطان ولد نشان نداده‌اند. البته منظور آن نیست که آن‌ها چشم بر این اشعار پوشیده‌اند بل به ذهن هیچ یک نرسیده که این اشعار را به صورت مدون و موضوعی فراهم آورند و در اختیار دیگر هم‌کاران خود و نیز عامه‌ی علاقه‌مندان به مولوی قرار دهند.

«محمدعلی موحد» به عنوان کسی که دانش و صلاحیت این‌کار را دارد سرانجام این طلسم چندصدساله را شکسته و «قصه‌ی قصه‌ها» را به گنجینه‌ی عظیم مولاناشناسی افزوده است. دکتر موحد اشعار سلطان‌ ولد درباره‌ی هر یک از شخصیت‌های نزدیک به پدرش را جمع‌آوری کرده و در ذیل بخش مربوط به همان شخصیت آورده است.

هر چند گاه به نظر می‌رسد سلطان ولد در مسیر اغراق قدم می‌پوید ـ به عنوان نمونه پدربزرگ‌اش بها‌ء‌الدین ولد را برتر از ابوعلی سینا و فخر رازی دانسته و مقام خودش را نیز بسیار والا و مایه‌ی علیم و خبیر گشتن حتا حقیرترین مردم دانسته است ـ اما شکی نیست که انتشار مدون و دسته‌بندی‌شده‌ی اشعار سلطان ولد گامی اساسی در شناخت بیش‌تر و، مهم‌تر از آن، به‌تر مولانا و به‌خصوص رابطه‌ی او با شمس تبریزی ـ که در واقع هدف اصلی کتاب تاباندن نور به زوایای تاریک همین رابطه است ـ به شمار می‌رود و از این جهت باید آن‌را ارج گزارد.

در پایان، شاید دانستن یک نکته مخاطب علاقه‌مند به مولانا و به‌خصوص مولاناپژوهان را هر چه بیش‌تر به مطالعه‌ی «قصه‌ی قصه‌ها» برانگیزاند. دکتر موحد در این کتاب پرده از راز نامکشوفی برداشته است که حتا از نگاه تیزبین دو تن از برجسته‌ترین مولوی‌شناسان معاصر، مرحوم عبدالباقی گولپینارلی و شادروان استاد فروزان‌فر، نیز پنهان مانده است. این مساله، یکی از ابهامات تاریخی در شناخت مولویه و درواقع مساله‌ی جانشین مولانا پس از حسام‌الدین چلبی است که همواره به صورت معما باقی بوده است و حالا محمدعلی موحد آن‌را حل و تشریح کرده است. دکتر موحد اخیراً کتاب دیگری درباره‌ی مولانا با نام «باغ سبز» منتشر کرده است و ظاهراً چند کار نیز در این زمینه در دست انتشار دارد. عمرش مستدام و قلم‌اش بردوام.