« متن کامل و بدون سانسور ِ «هزلیات سعدی» | Main | یاد آر ز شمع مرده یاد آر (گزارشی از شب دکتر محمد معین) »

«فاجعه»: هفت نمایش‌نامه‌ی کوتاه از سامویل بکت

«فاجعه»
سامویل بکت
علی هادی‌زاده- علی حاتم
نشر مشکی
۸۷ صفحه
چاپ اول: ۱۳۸۶

شاید تصور کردن نمایش‌نامه‌ای بدون بازی‌گر و بدون دیالوگ که اجرای آن تنها سی و پنج ثانیه طول می‌کشد، اندکی دشوار بنماید اما حقیقت این است که چون‌این نمایش‌نامه‌ای نوشته شده و از قضا نویسنده‌ی آن یکی از مشهورترین بازی‌نویسان همه‌ی اعصار یعنی «سامویل بکت» نویسنده‌ی ایرلندی‌تبار فرانسوی‌ست. نام این نمایش بسیار کوتاه «نفس» است و فقط با استفاده از صحنه‌ای ساده پر از زباله‌های گوناگون، نورپردازی، یک دم و بازدم، و فریاد ضعیف و کوتاه نوزادی در حال تولد، در نهایت ایجاز، بیهوده‌‌گی و پوچی زنده‌گی بشر را ـ آن‌گونه که نمایش‌نامه‌نویسان تئاتر ابزورد به آن باور دارند ـ تصویر می‌کند.

با این پیش فرض وقتی سراغ کتاب «فاجعه» که شامل هفت نمایش‌نامه‌ی کوتاه از «بکت» است می‌رویم چندان تعجب نمی‌کنیم؛ قرار نیست با نمایش‌هایی که به خواندن و یا دیدن‌شان بر صحنه‌ی تئاتر عادت داریم مواجه شویم. حتا قرار نیست با نمایش‌نامه‌های اولیه‌ی خود سامویل بکت نظیر «در انتظار گودو» و «دست آخر» رو به رو باشیم؛ البته فضاسازی، شخصیت‌ها و جهان‌بینی غالب در این نمایش‌نامه‌های کوتاه، نسبت به آثار طولانی و متقدم‌تر «بکت» چندان تغییری نکرده است اما این‌بار هم «بکت» ورق تازه‌ای برای‌مان رو کرده و زندگی کوتاه و معمولن پر از رنج‌مان را به همان کوتاهی و تیره‌گی ـ گویی در فاصله‌ی یک دم و بازدم ـ جلوی چشمان‌مان قرار داده است.

تئاتر ابزورد – به‌طور کلی ـ و تئاتر «سامویل بکت» ـ به‌طور خاص ـ برخلاف اغلب نمایش‌نامه‌‌هایی که پیش از سال‌های میانی قرن بیستم نوشته می‌شدند محملی برای سرگرمی و وقت‌گذرانی نبود؛ آینه‌ای بود که سرگشته‌گی و انفعال انسان را در برابر او به نمایش می‌گذارد و پرسش‌های بی‌پاسخ فراوانی در او برمی‌انگیخت. شاید به هم‌این دلیل بود که نام ابزورد - یعنی پوچی و معناباختگی ـ را بر آن نهادند.

آدم‌های «بکت» به قول خودش در «پوچی و بطالت روحی» سیر می‌کنند و اغلب ناتوان از تغییر اوضاع نا به سامان‌شان منتظر مرگ نشسته‌اند. حتا اگر کوششی صرف خارج شدن از وضعیت فعلی‌شان کنند، راه به جایی نمی‌برند و هم‌چون‌آن در سرگردانی و ضعف نمادین‌شان غوطه می‌خورند. به عنوان مثال در نمایش «چرک‌نویس برای نمایش ۱»، دو پرسوناژ نمایش یکی ناتوان از راه‌رفتن و دیگری ناتوان از دیدن، هر دو اسیر چمبره‌ی رقت‌بار مصیبت هستند. زوجی که نمونه‌های آن‌ها را در نمایش‌نامه‌های پیشین سامویل بکت نیز دیده‌ایم. این دو نیز نظیر «ولادیمیر» و «استراگون» در ناکجاآبادی خالی از سکنه گذران می‌کنند. مرد نابینا بی‌شباهت به «پوتزو»ی «در انتظار گودو» نیست و مرد چلاق نیز بی‌شباهت به کاراکتر «هم» در «دست آخر».

«پوتزو» و «هم» هر دو در قلمرو خودشان قدرت دارند اما این‌جا ـ و شاید در هیبت جدید ـ ضعف مطلق گریبان‌گیر هر دو پرسوناژ است. این دو سعی می‌کنند هر یک نیمه‌ی آن دیگری باشد تا بتوانند بر ناتوانی‌شان غلبه کنند اما حتا از این کار نیز عاجزند و درست مثل انسان مدرن، ناگزیر مجبورند تن به شرایط موجود بدهند و یارای تغییر و بهبود اوضاع خود را ندارنند.

از دیگر مضامین مهم آثار بکت که در نمایش‌نامه‌های کوتاه کتاب «فاجعه» نیز نمود دارد، تسلسل باطلی‌ست که اغلب شخصیت‌ها دچار آن هستند. شخصیت‌های بکت – باز هم به عنوان نمادی از انسان مدرن ـ سیزیف‌وار و آشفته خود را تکرار می‌کنند و هیچ‌وقت به آن‌چه که می‌خواهند نمی‌رسند. می‌توان از نمایش‌های «چی کجا»، «لالایی»، «صدای پا» و حتا «بداهه‌سرایی اوهایو» به عنوان نمونه‌هایی از این آثار نام برد.

نمایش‌نامه‌های کتاب «فاجعه» اغلب داستان و طرح منسجم و مشخصی هم ندارند. برشی هستند کوتاه از زنده‌گی و درست مثل خود آن سرشار از ابـــهام و ایــهام. در این نمایش‌ها هم مثل آثار بلندتر «بکت» خبری از صحنه‌پردازی‌های ویژه و توصیف ظاهری دقیق و نقش محوری بازی‌گیرها نیست. صحنه اغلب خالی‌ یا بسیار ساده است و بازی‌گرها هم بدون نام و ویژه‌گی‌های خاص هستند و حتا در دو نمایش «بداهه‌سرایی اوهایو» و «چی کجا» تاکید شده که آن‌ها «تا حد امکان شبیه به هم» باشند.

نقش «نور» را هم در این نمایش‌ها نمی‌توان نادیده گرفت. در بسیاری از نمایش‌نامه‌های «بکت» صحنه از نور کافی برخوردار نیست و معمولن نمایش در هاله‌ای از تاریکی و سایه می‌گذرد؛ یا غروب است و شب (مثل «در انتظار گودو»، و نمایش «چرک‌نویس برای نمایش ۱» در هم‌این کتاب)، یا نور مختصری از پنجره‌ای کوچک تنها روشنایی‌بخش صحنه است (مثل نمایش «دست آخر») و یا این‌که تنها نوری موضعی و اندک روی بازی‌گیری قرار دارد که در آن لحظه بار اصلی نمایش به دوش اوست (مثل نمایش‌های «صدای پا»، «بداهه‌سرایی اوهایو»، «لالایی»، «چی کجا» و حتا «چرک‌نویس برای نمایش ۲» در کتاب «فاجعه»). این فقدان نور، اتفاقی نیست و کاملن در راستای هدف نمایش‌هاست و چه کسی‌ست که نتواند چرایی تاریکی و نبودن نور در نوشته‌های «بکت» را تاویل و فهم کند؟

«بکت» چه در رمان‌ها و داستان‌ها و چه در نمایش‌نامه‌های‌اش «آدم خوش‌بخت» ندارد. در نمایش‌های کتاب «فاجعه»، تعداد دیگری از کاراکترهای منفعل، ناتوان و بدبخت «بکت» به عنوان نماینده‌ای نمادین از خود ما حضور دارند تا بار دیگر عدم شناخت‌مان نسبت به موقعیت بغرنجی را که به عنوان زنده‌گی از سر می‌گذرانیم، به رخ‌مان بکشند. اغلب این نمایش‌ها در دوران پخته‌گی «بکت» نوشته شده‌اند و شاید به هم‌این علت است که در آن‌ها هیچ حرف و حرکت و توصیفی اضافه نیست و همه‌چیز سر جای خودش قرار دارد؛ نمایش‌نامه‌های کتاب «فاجعه»، با وجود این‌که مثل یک آه، کوتاه هستند، سرشار از حرف و پرسش‌اند؛ پرسش‌هایی که پاسخ‌شان را نمی‌دانیم و شاید هم هرگز ندانیم.