« اگزیستانسیالیسم و اصالت بشر | Main | سالومه »

نگاهی به رمان «زندگی در پیش رو»

زندگی در پيش رو
رومن گاری
ترجمه‌ی لی‌لی گلستان
نشر بازتاب‌نگار
۲۱۷ صفحه
سال نشر: ۱۳۸۱

کتابلاگ: «رومن گاری» در ایران نویسنده‌ی محبوبی‌ست و کتاب‌خوان‌ها به‌خصوص او را با آثاری مثل «خداحافظ گاری کوپر» و «پرندگان می‌روند در پرو می‌میرند» (این‌جا) می‌شناسند. «زندگی در پیش رو»، از زیباترین رمان‌های «گاری»ست که اول‌بار با نام مستعار «امیل آژار» منتشر شده و جایزه‌ی «گنکور» را هم برای نویسنده‌اش به‌هم‌راه آورده. این رمان را «لی‌لی گلستان» به فارسی ترجمه و در سال 59 منتشر کرده، و سال‌ها بعد در سال 81 مجوز بازنشر گرفته و در این مدت کوتاه به چاپ پنجم هم رسیده، اما ظاهرن فعلن دچار «مهرورزی»‌ست و مجوز چاپ آن لغو شده.

یادداشتی که در ادامه می‌خوانید، معرفی مفصل این رمان به قلم استاد عزیزم «فتح‌اللاه بی‌نیاز» است که اول‌بار در مجله‌ی چاپی «بیدار» منتشر شده و با اجازه‌ی خود ایشان، در کتابلاگ بازنشر می‌شود. چون یادداشت کمی طولانی بود، همه‌ی آن‌را در صفحه‌ی اصلی نگذاشتم و برای خواندن متن کامل باید روی «ادامه‌ی مطلب» کلیک کنید.

روایت ابدى محبت؛ این‏بار از چشم درماندگان
نگاهى به رمان «زندگی در پیش رو» نوشته‌ی رومن گارى

*فتح‌اللاه بی‌نیاز

«زندگی در پیش رو» روایت نیازى‌ست که هیچ مرزى نمى‏شناسد؛ نیاز به عشق و دوست‌داشتن براى ادامه‌ی زندگى و حتا فراتر از آن: «منفک‌ناپذیرى زندگى از عواطف و علاقه‏مندى‏ها»، آن‏هم با قلم نویسنده‌ی انسان‌گرایى که آثارش رنگ و بوى نومیدى مى‏دهند.

«محمد»، پسر عرب و مسلمان در فرانسه زندگى مى‏کند. وقتى سه‏ساله است پدر و مادرش سرپرستى‏اش را به زنى یهودى به‏نام «رزا خانم» واگذار مى‏کنند. رزا خانم تا سن پنجاه سالگى فاحشه بوده. از آن به ‏بعد چون فحشاء را براى سن و هیکل چاق خود مناسب نمى‏داند، آن‌را کنار مى‏گذارد. در زمان جنگ، آلمآن‌ها او را که زن جوانى‌ست تا سرحد مرگ شکنجه مى‏دهند. سال‏هاست که جنگ تمام شده است و او که اکنون شصت و نه سال دارد هنوز از آلمانى‏ها وحشت دارد. چون علت دستگیرى و شکنجه‌ی خود را مذهب‌اش مى‏داند با تهیه‌ی اسنادى جعلى یهودى‌بودنش را محو مى‏کند. بنا بر اوراق جعلى او «هیچ رابطه‏اى با خودش ندارد» (ص 134)؛ به‌ ـ این‌ ـ ترتیب نویسنده نشان مى‏دهد که حکومت‏هاى مستبد و فاشیست براى انسان‌ها چیزی جز بى‏هویت کردن نهایى آن‌ها و اضطراب و آشفتگى‏اى همیشگى نمى‏گذارند؛ تنها به این دلیل که مى‏خواهند قدرت خود را به هر قیمت که شده حفظ کنند.

رزا خانم بعد از ترک فاحشگى به‏منظور امرار معاش از فرزندان نامشروع فاحشه‏ها نگهدارى مى‏کند، چون طبق قانون فرانسه آن‌ها حق ندارند از بچه‏هاى‏شان مراقبت کنند. از این‏رو کار رزا خانم غیرقانونى‌ست. او براى ادامه‌ی کار، براى همه‌ی بچه‏هایى که از آن‌ها نگهدارى مى‏کند اسناد هویت جعلى درست کرده است. محمد از هفت بچه‌ی دیگرى که نزد رزا خانم هستند بزرگ‏تر است. در سن شش سالگى وقتى متوجه مى‏شود رزا خانم در ازاى پول از او نگه‌دارى مى‏کند، غمگین مى‏شود و چون فکر مى‏کند رزا خانم او را به‏خاطر خودش دوست ندارد نزد دوست پیرش آقاى «هامیل» مى‏رود که او نیز مسلمان است.

انکشاف شخصیت هامیل، او را انسانى قانع نشان مى‏دهد. این «قناعت روح» با خواندن مکرر «قرآن» و رمان «بینوایان» بازنمایى مى‏شود. پى‏بردن به موضوع پول این تصور را در ذهن محمد به‏وجود مى‏آورد که حتمن مادرى دارد که برای‌اش پول مى‏فرستد. دوست دارد مادرش را ببیند، پس مصمم مى‏شود که خانه را با مدفوع کثیف کند. بچه‏هاى دیگر هم از او تقلید مى‏کنند و از اتاق‏ها به‏جاى مستراح استفاده مى‏کنند. رزا خانم آزرده مى‏شود و محمد که روحى حساس دارد، با دیدن اشک‏هاى او، آرزوى دیدن مادر را پس مى‏زند و به‏عنوان بچه‌ی بزرگ‏تر به رزا خانم کمک مى‏کند. امر جایگزینى روانى پدید مى‏آید و آرزوى دیدن مادر، جای‌اش را به آرزوى داشتن یک سگ مى‏دهد.

محمد، سگى مى‏دزدد و آن‏را به خانه مى‏آورد. با وسواس از او مراقبت مى‏کند و به او علاقه‏مند مى‏شود. یک‏روز تصمیم مى‏گیرد آینده‏اى را که نمى‏تواند براى خودش بسازد براى سگ تأمین کند، به‏همین دلیل به‏رغم میل باطنى‏اش سگ را به بهاى سیصد فرانک مى‏فروشد. اما پول را در گنداب‏رو مى‏اندازد و گریه مى‏کند. درواقع او فقط پول را به‏دلیل اثبات این‏که خریدار دارد موجود باارزشى را صاحب مى‏شود، مى‏گیرد و این، علاقه‏اش به سگ است که مانع از استفاده‌ی پول فروش آن مى‏شود. این موضوع به‏خوبى نکته‏سنجى محمد را به خواننده انتقال مى‏دهد. رزا خانم وقتى جریان را مى‏فهمد، عمل او را اولین اقدام خشونت‏آمیز مى‏داند و مى‏ترسد که دچار بیمارى روانى موروثى شده باشد، پس با وحشت او را نزد دکتر «کاتز» مى‏برد.

دکتر که مرد مهربان و فهمیده‏اى‌ست او را مطمئن مى‏کند که محمد بیمار نیست و فقط به‏خاطر حساسیت شدید آن‌کار را انجام داده است. محبت دکتر که از نظر محمد بیش‌تر در چشم‏های‌اش آشکار مى‏شود، او را که تشنه‌ی محبت است هر روز به اتاق انتظار مطب دکتر مى‏کشاند. کارى که هر بچه‌ی حساسى در زمان فقدان عواطف و احساسات خانوادگى انجام مى‏دهد، درست همین کارى‌ست که محمد مى‏کند؛ یعنى گرایش به افرادى که به گونه‏اى با او مهربان‏اند.

آن‏چه که خطرناک است به دام‌افتادن چنین بچه‏هایى در چنگ افرادى‌ست که با تظاهر به محبت، از آن‌ها سوءاستفاده مى‏کنند و سبب بروز رفتارها و کردارهاى ناهنجار در آن‌ها مى‏شوند؛ تا آن‏حد که به‏راحتى قادر مى‏شوند بچه‏اى را تبدیل به یک بزه‌کار کنند. البته گرایش عاطفى محمد به دکتر عواقب بدى را به‏دنبال نمى‏آورد. روزهاى اول دکتر فکر مى‏کند که او بیمار است، ولى بعدها به نیاز عاطفى او پى مى‏برد و به آن جواب مى‏دهد. حین معاینه‌ی بیماران گاهى لبخندى ملاطفت‏آمیز به او مى‏زند و وقتى تعداد بیماران کم مى‏شود به اتاق انتظار مى‏رود و دستى به سر محمد مى‏کشد. این نوازش او را خوشحال و سرحال روانه‌ی خانه مى‏کند. محمد که «حس کرده است بدون مهر دیگران زندگى بد مى‏شود» محبت دیگران را نسبت به خود به‏خوبى درک مى‏کند، ولى واکنش یک‏سانى درقبال آن‌ها نشان نمى‏دهد.

«رومن گارى» درون‌کاوى این مقایسه را با رابطه‌ی دیگرى به تصویر مى‏کشاند. مردى سیاه‏پوست به‏نام «نداآمِده» گاهى پیش رزا خانم مى‏آید. دو مرد قوى‏هیکل به‏عنوان محافظ، او را هم‌راهى مى‏کنند. یکى از محافظ‌ها پسرى هم‌سن محمد دارد و هربار که محمد را مى‏بیند با نگاهى محبت‏آمیز چند کلمه‏اى با او حرف مى‏زند. یک‏بار به او مى‏گوید چند روز دیگر تولد پسرش است و او تصمیم دارد براى پسرش یک دوچرخه بخرد. این حرف و صحبت‏هاى بعدى مرد، به‏جاى این‏که سبب شادى محمد شود او را دچار حمله‏اى روحى مى‏کند. به لرزه مى‏افتد و به‏خاطر بیرون‌کردن حس ناشناخته‌ی درون، سرش را به در و دیوار مى‏کوبد.

علت این واکنش، اولن این است که او خود را با بچه‏هاى دیگر مقایسه مى‏کند و مى‏خواهد بفهمد چرا نمى‏تواند مثل آن پسر از محبت پدر و مادر برخوردار باشد، ثانین وقتى مى‏فهمد محبت آن مرد مختص به او نیست، حسادتى کور نسبت به فرزند او پیدا مى‏کند و از مرد مى‏گریزد. پس از این حمله، رزا خانم دوباره او را نزد دکتر مى‏برد و مى‏گوید فکر مى‏کند محمد تمام نشانه‏هاى دیوانگى ارثى را دارد و حتى قادر است چاقوکشى کند و او را در خواب بکشد. دکتر، عصبانى مى‏شود و به او مى‏گوید محمد مثل یک بره‌، بى‏آزار است.

محمد در صحبت‏هاى پراکنده‏اش با آقاى هامیل و رزا خانم حس مى‏کند آن‌ها موضوعى را درباره‌ی پدر و مادرش از او مخفى مى‏کنند. آقاى هامیل در جواب به سؤال او مى‏گوید فکر کن پدرت یک آزادى‏خواه بوده که در راه وطن کشته شده است. در جواب به او، محمد نیاز طبیعى و غریزى خود را به وجود پدر و مادر بیان مى‏کند و مى‏گوید: «آقاى هامیل، ترجیح مى‏دهم به‏جاى قهرمان، پدر داشتم. ترجیح مى‏دادم که پدرم یک جاکیش خوب بود و از مادرم نگه‏دارى مى‏کرد». (ص 36) ناگفته نباید گذاشت که باورپذیرى این حرف‏ها، به شخصیت‏پردازى نویسنده برمى‏گردد. او محمد را انسانى نشان مى‏دهد که حرف‏هاى دیگران را بر زبان مى‏آورد.

رزا خانم به علت پیرى نمى‏تواند از بچه‏ها نگه‏دارى کند، به‏همین دلیل فاحشه‏ها ترجیح مى‏دهند بچه‏هاى‏شان را به کسانى بسپارند که از او جوان‏ترند. از طرف دیگر یک‏باره حواله‏هاى ماهانه‌ی محمد قطع مى‏شود. این مسائل وضع مالى رزا خانم را خراب مى‏کند. محمد در انتظار مددکاران اجتماعى یا پرورشگاه خیریه مى‏نشیند، ولى چون رزا خانم او را خیلى دوست دارد، از سپردن او به دیگران خوددارى مى‏کند. محمد به‏منظور کمک به رزا خانم مدتى با چترى که نام آن‌ را «آرتور» گذاشته و به‏صورت عروسکى یک‏پا آرایش کرده است، در محله‏اى از شهر دلقک‏بازى درمى‏آورد، ولى مجبور مى‏شود به‏خاطر برخورد پلیس کارش را تعطیل کند.

بعد از آن سعى مى‏کند یک دلال محبت شود، خود را مرتب مى‏کند، عطر مى‏زند و به محله‌ی فاحشه‏ها مى‏رود. چون خیلى خوشگل است تقریبن همه‌ی فاحشه‏ها با او مهربانى مى‏کنند و یکى‏شان گاهى اسکناسى در جیب‌اش مى‏گذارد. رزا خانم وقتى اسکناس‏ها را مى‏بیند، نگران آینده‌ی محمد مى‏شود. محمد به‏خاطر رضایت رزا خانم دیگر به آن محله نمى‏رود. رزا خانم سخت بیمار مى‏شود؛ طورى‏که زمین‏گیر مى‏شود. کار خرید به محمد محول مى‏شود. پول‏شان تمام مى‏شود و همسایه‏ها به آن‌ها کمک مى‏کنند. «خانم لولا» بیش از همه به آن‌ها کمک مى‏کند. او مردى زن‏نماست که زندگى‏اش را از راه خودفروشى مى‏گذراند. او علاوه بر آشپزى و خرید مواد غذایى، گاهى به محمد پول هم مى‏دهد، زیرا او را خیلى دوست دارد تا آن‏حد که دل‌اش مى‏خواهد او را به فرزندى قبول کند، ولى پلیس چنین اجازه‏اى به او نمى‏دهد.

رزا خانم به‏مرور دچار حالت فراموشى و بهت‏زدگى مى‏شود. موقعى‏که حضورذهن دارد محمد دلدارى‏اش مى‏دهد و او را مطمئن مى‏کند که هیچ‏گاه ترک‌اش نخواهد کرد. محمد از مشاهده‌ی حالت بهت رزا خانم غمگین و خسته مى‏شود. یک‏روز براى رفع خستگى به خیابان مى‏رود. او برخلاف هم‌سن و سال‏های‌اش به‏خاطر چشیدن طعم به‌تر زندگى، تن به کارهاى پست و اعتیاد نمى‏دهد. با خود فکر مى‏کند «براى خوشى و شادى، حاضر نیستم فلان جاى زندگى را بلیسم»(ص 83). به‏همین دلیل به تماشاى فروش‌گاهى مى‏رود که پشت ویترین‌اش یک سیرک اسباب‏بازى را به نمایش گذاشته است.

دوستِ خیالى محمد یکى از دلقک‏هاى آن سیرک است. یک‏بار همین‏طور که غرق تماشاى ویترین است، خانمى زیبا و موطلایى اسم او را مى‏پرسد و از خوشگلى‏اش تعریف مى‏کند. بعد به او مى‏گوید بچه‏اى به سن او نباید الان در خیابان باشد. نوازش زن در زمان خداحافظى از محمد، او را به تعقیب زن ترغیب مى‏کند اما وقتى مى‏بیند دو بچه موطلایى دست‏شان را به گردن زن حلقه مى‏کنند و او را مى‏بوسند، «انحصارطلبى‏اش» در جلب محبت، او را از آن‌جا فرارى مى‏دهد. پاسخ درونى محمد به این موضوع، خشمى‌ست که سبب مى‏شود بر اساس آن از یک فروش‌گاه دست‌کش بدزدد و آن را در جوى آب خیابان بیندازد.

یک‏بار دیگر به‏طور اتفاقى زن را مى‏بیند. زن او را سوار ماشین مى‏کند و به قنادى مى‏برد. آنجا با چند شیرینى و بستنى از محمد پذیرایى مى‏کند. زن که «نادین» نام دارد؛ اسم، آدرس و شماره‌ی تلفن خود را روى کاغذ مى‏نویسد و از او مى‏خواهد که حتمن به دیدن‌اش برود. پس از خداحافظى از او، خوشحالى پدید مى‏آید. روان‌شناسان بر این عقیده‏اند که گاهى شادمانى، خصوصن در مورد بچه‏ها، باعث مى‏شود آن‌ها تمایل به خودنمایى پیدا کنند. محمد نیز با چنین نیرویى بین اتومبیل‏ها مى‏دود تا شروع به جلب توجه راننده‏ها و مردم توى خیابان کند. اما لحظه‏هاى خوشى که محمد سپرى کرده است، ناگهان سبب احساس گناه و خیانت به رزا خانم مى‏شود. به‏همین دلیل براى جبران چند ساعتى که با نادین گذرانده است، به‏سرعت به خانه برمى‏گردد و مشغول رسیدگى به رزا خانم مى‏شود.

محمد گرچه فکر مى‏کند «قانون براى حمایت از کسانى درست شده که چیزهایى داشته باشند و بخواهند در مقابل دیگران از این چیزها دفاع کنند» (ص 82) اما همیشه وجود خود را غیرقانونى حس مى‏کند. به‏همین علت از پلیس مى‏ترسد و در عین حال آرزو دارد پلیس شود، چون فکر مى‏کند آن‌ها خیلى قوى‏اند و بچه‏هاى‏شان «دو برابر دیگران پدر دارند». روزى برخلاف همیشه که خود را از پلیس پنهان مى‏کرد، تصمیم مى‏گیرد بدون هراس از مقابل‏شان بگذرد. خوشگلى‏اش سبب نگاه‏هاى مهرآمیز پلیس‏ها مى‏شود. با خونسردى از کنارشان رد مى‏شود و ناگهان احساس مى‏کند کارى خارق‏العاده انجام داده است. با این عمل او به‏نحوى موجودیت خود را به‏عنوان انسانى صاحب‏هویت به خودش ثابت مى‏کند؛ هویتى که به‏دلیل فاحشگى مادرش برای‌اش مجهول مانده بود ـ چون فکر مى‏کرد معلوم نیست پدرش چه کسى‌ست و بنابراین اصل و نسبى ندارد.

این تثبیت هویت، ارزش‌اش بیش از شناسنامه‌ی جعلى‏اى است که رزا خانم برای‌اش تهیه کرده بود. درواقع، عمل کودکانه‌ی محمد به‏خوبى نیاز انسان را به شناساندن خود به‏عنوان یک «من» تصویر مى‏کند؛ «منى» که «تو»هاى دیگر (که اجتماع را تشکیل مى‏دهند) او را به رسمیت مى‏شناسند و برای‌اش ارزش قائل مى‏شوند.

روزى مردى به اسم «یوسف قادر» مى‏آید و با دلیل ثابت مى‏کند که پدر محمد است. محمد منزجر مى‏شود و با خود مى‏گوید «محمدى که او دنبالش است من نیستم». به هر حال او مى‏فهمد «یوسف قادر» مادرش را در یک حالت جنون آنى و به‏خاطر حسادت کشته و در یازده سال گذشته در یک بیمارستان روانى به‏سر برده است. رزا خانم در دادن محمد مقاومت مى‏کند و یوسف قادر سکته مى‏کند و مى‏میرد. دیدار با پدر علاوه بر اثبات اصل و نسب محمد، معلوم مى‏کند که محمد چهارده ساله است. محمد در این جریان احساس مى‏کند رزا خانم و دکتر را بیش از پیش دوست دارد و عزم‌اش براى تنها ـ نگذاشتن و ترک‌نکردن رزا خانم راسخ‏تر مى‏شود. محبت محمد به رزا خانم، او را که زشت و بدهیکل است، در نظر محمد زیبا مى‏گرداند. بدون هیچ اکراهى تن او را که بر اثر ادرار و مدفوع غیرارادى کثیف مى‏شود، تمیز مى‏کند و به همه‌ی کسانى که به او محبت مى‏کنند، علاقه‏مند مى‏شود. به این علت از نظر او لولاخانمِ خودفروش، زنى مقدس و همسایه‏هاى افریقایى که مذهب بدوى و شغل‏هاى پست دارند، انسان‌هایى فوق‏العاده مهربان تصور مى‏شوند.

درواقع عشق او به رزا خانم او را عاشق تمام کسانى مى‏کند که به‏نحوى به او بازمى‏گردند. بیمارى رزا خانم تشدید مى‏شود، ولى او دوست ندارد به بیمارستان برده شود، پس از محمد عاجزانه مى‏خواهد که به هیچ قیمتى او را به بیمارستان منتقل نکند. وقتى محمد با اصرار دکتر براى بسترى‌شدن رزا خانم روبه‏رو مى‏شود، از او مى‏خواهد به‏خاطر شکنجه‌نشدن رزا خانم، او را بکشد. دکتر این کار را جنایتى وحشتناک مى‏داند. ولى قول مى‏دهد فرصت چند روزه‏اى به محمد بدهد شاید در این مدت رزا خانم بمیرد و دیگر لازم نباشد به بیمارستان برود. رزا خانم به‏دلیل اختلال حواس موقعیت کنونى خود را از یاد مى‏برد. یک‏روز فکر مى‏کند هنوز زن جوان و خوشگلى‌ست که مردهاى زیادى خواهان‌اش هستند.

با این تصور لخت مى‏شود و جلوى آینه از خود حرکات عشوه‏گرانه نشان مى‏دهد. محمد سر مى‏رسد از دیدن هیکل لخت و رفتارهاى او ناراحت مى‏شود. ما انسان‌ها در خیلى چیزها مشترک‌ایم؛ مثلن احساس فروپاشیدگى کسى که دوست‌اش داریم، ما را به گریه مى‏اندازد و به اعمال بى‏هدف وامى‏دارد. محمد هم دچار انفعال مى‏شود و خانه را ترک مى‏کند. بى‏اختیار، به حال گریه، به‏طرف محل کار نادین مى‏رود. نادین ناراحت مى‏شود، او را نوازش مى‏کند و هم‌راه خود به خانه مى‏برد. نادین و شوهرش «دکتر رامون» از او پذیرایى مى‏کنند. محمد ابتدا مى‏خواهد زود نزد رزا خانم برگردد، اما توجه آن‌ها سبب مى‏شود که زندگى‏اش را براى آن‌ها تعریف کند. وقتى خود را به‏عنوان بچه‌ی یک فاحشه‌ی نامعلوم و مردى نامعلوم‏تر معرفى مى‏کند، دکتر به او مى‏گوید: «بچه‏ها خوش‏شانس‏تر از بقیه هستند، چون مى‏توانند هر پدرى که بخواهند انتخاب کنند و مجبور به قبول کردن یک پدر معین نیستند». (ص 171)

محمد حرف او را دلیلى براى توجه او نسبت به خود مى‏داند، از این‏رو با شور بیشترى داستان‌اش را ادامه مى‏دهد و وقتى مى‏بیند دکتر صداى او را ضبط مى‏کند، خود را فرد بسیار مهمى مى‏پندارد. پس از پایان سخنان‌اش، نادین و دکتر تصمیم مى‏گیرند او را به خانه برسانند و از رزا خانم عیادت کنند، ولى ناگهان بچه‏هاى آن‌ها از راه مى‏رسند. محمد زیر نگاه متعجب بچه‏ها «حس مى‏کند به آنجا تعلق ندارد». به‏همین دلیل منتظر نمى‏ماند و با سرعت فرار مى‏کند.

محمد فکر مى‏کند «هیچ چیزى کریه‏تر از این نیست که به‏زور زندگى را توى حلق آدم‏هایى بچپانند که نمى‏توانند از خودشان دفاع کنند و نمى‏خواهند به زندگى ادامه دهند» (ص 209)، از این‏رو براى نجات رزا خانم به دروغ متوسل مى‏شود و به دکتر و صاحب‌خانه مى‏گوید که فامیل‏هاى رزا خانم قرار است از اسراییل بیایند و او را با خود ببرند. براى این‏که دیگر کسى رزا خانم را در آپارتمان نبیند، یک شب مخفیانه او را به زیرزمین مى‏برد و به دیگران مى‏گوید به اسراییل رفته است. همان‏شب، اول رزا خانم پس از تشکر از محمد و اظهار این‏که حالا مى‏تواند راحت بمیرد، مى‏میرد. «نیاز عاطفى محمد به رزا خانم او را از پذیرش مرگ او بازمى‏دارد». به‏همین دلیل سعى مى‏کند با عطرپاشى به جسد، بوى بد آن را رفع کند و براى آن‏که رزا خانم حالت زنده‏ها را داشته باشد، مرتب او را با رنگ آرایش مى‏کند.

او هر شب دست‌اش را به گردن جسد مى‏اندازد و کنار آن مى‏خوابد. بوى بد همسایه‏ها را به زیرزمین مى‏کشاند. آن‌ها محمد را که در تب مى‏سوزد، به بیمارستان منتقل مى‏کنند. مسؤولین بیمارستان آدرس و شماره‌ی تلفن نادین را در جیب او پیدا مى‏کنند و نادین را نسبت به وضعیت محمد مطلع مى‏کنند. نادین و دکتر رامون پس از بهبود محمد او را همراه با فرزندان‏شان به ییلاق مى‏برند.

پیش‌تر دوست پیر محمد، آقاى هامیل، به او خواندن قرآن را یاد داده بود و محمد سواد اندک‌اش را مدیون او مى‏داند. هامیل نیز که مانند رزا خانم دچار اختلال حواس مى‏شود، محمد را ویکتور کوچولو خطاب مى‏کرد. آقاى هامیل یک روز به او گفته بود او خیلى با بچه‏هاى دیگر فرق دارد. هم او و هم دکتر «حساسیت بیش از حد محمد را مخصوص کسانى مى‏دانستند که شاعر یا نویسنده مى‏شوند». یک‏روز که محمد به او گفته بود دوست دارد کسى مثل «ویکتور هوگو» بشود، آقاى هامیل در جهت تشویق او گفته بود: «با کلمات مى‏شود همه‏کار کرد، بى‏آن‏که کسى را به کشتن بدهیم» زیرا «کلمات از هر چیزى قوى‏ترند». (ص 101 و 100)

بعد از آن‏که محمد به اصرار بچه‏هاى نادین نزد آن‌ها مى‏ماند، شروع به «نوشتن کتاب بینوایان خود مى‏کند تا از این طریق عشق خود به رزا خانم و همه کسانى را که دوست داشت روایت کند». او فکر مى‏کند چون بدون دوست‌داشتن کسى زنده نمى‏ماند، با یادآورى رزا خانم به دوست‌داشتن او ادامه مى‏دهد.