« ناخمن | Main | Funny in Farsi »

شاهکارهای ادبی ـ ۹

صفحه‌ی ویژه‌ی شاهکارهای ادبی در کتابلاگ (برای اطلاعات بیش‌تر و خواندن یادداشت‌های دیگر کلیک کنید)

در انتظار گودو
ساموئل بکت

«نسبت ما به خدایان، نسبت مگسان به پسران بازیگوش است. آن‌ها ما را برای تفریح خودشان می‌کشند...»
(«شاه‌ لیر»؛ ویلیام شکسپیر)

جاده‌ای بیرون شهر، یک درخت، غروب: این همه‌ی چیزی‌ست که درابتدای «در انتظار گودو» با آن مواجه‌ایم؛ باز هم همان جهان ناشناس ِ «بکت» و دو ول‌گرد که سر و کله‌شان پیدا می‌شود تا از پس اولین اصواتی که از دهان خارج می‌کنند چهره‌ی خالق‌شان با آن خطوط درهم ِ پیشانی و نگاه خیره در ذهن‌مان نقش ببندد.

نویسنده‌ی ایرلندی‌تباری که به انگلیسی و البته بیش‌تر به فرانسه می‌نوشت و با اجرای «در انتظار گودو» در سال 1953 آن‌چنان شهرتی به هم زد که او را ‌هم‌راه «ژان ژنه»، «آرتور آداموف» و «اوژن یونسکو» از چهره‌های اصلی تئاتری دانست‌اند که بعدها به تئاتر «ابزورد» (تئاتر پوچی، تئاتر معناباختگی) شهرت یافت. «در انتظار گودو» حقیقتن تئاتر را متحول کرد و خیلی زود به‌عنوان یک اثر کلاسیک شناخته شد.

«بکت» پیش از جنگ بزرگ (جهانی) دوم، دو رمان («وات» و «مورفی») و دو مجموعه‌شعر منتشر کرده بود اما دوران شکوفایی ادبی‌اش به سال‌های بعد از جنگ و به‌خصوص 1945 تا 1953 بازمی‌گردد که طی این سال‌ها تریلوژی معروف‌اش شامل رمان‌های «مولوی»، «مالون می‌میرد» و «نام‌ناپذیر»، و نیز «متن‌هایی برای هیچ» و همین نمایش‌نامه‌ی «در انتظار گودو» را نوشت. به غیر از کتاب‌هایی که نام بردم، آثار معروف دیگرش این‌هاست:

رمان‌های «تغییر زبان، تغییر زندگی» و «این‌طور است» و نمایش‌نامه‌های «دست آخر»، «آخرین نوار کراپ»، «بازی» و «همه‌ی افتادگان».

برگردیم به «در انتظار گودو»؛ «ولادیمیر» و «استراگون» نام آن دو ول‌گردی‌ست که ابتدای یادداشت‌ام به آن‌ها اشاره کردم. دو ول‌گرد که چندان تمایزی با هم ندارند؛ حتا توصیف ظاهری خیلی دقیقی هم از آن‌ها ارائه نشده. گو این‌که موقعیت «ولادیمیر» و «استراگون» و آن‌چه که بر آن‌ها می‌گذرد اهمیت دارد نه ظاهر آن‌ها. حضور فیزیکی آن‌ها روی صحنه‌ ـ درست مثل اکثر کارهای «بکت» ـ چندان حیاتی نیست. همین است که به فرض اگر «در انتظار گودو» نقش‌خوانی شود و یا به‌صورت رادیویی اجرا شود باز هم پیام‌اش را می‌رساند.

طرح کلی نمایش‌نامه، ساده و خالی از پیچیدگی‌ست: درهر دو پرده‌ی نمایش، «ولادیمیر» و «استراگون» در همان جاده‌ی بیرون شهر و پای همان تک‌درخت،‌ منتظر «گودو» هستند که قرار است بیاید و آن‌ها را از فلاکتی که در آن غوطه می‌خورند نجات دهد؛ همین‌قدر ساده و البته همین‌قدر پیچیده.

گره‌ ِ کار آن‌ها این‌جاست که «گودو» هیچ‌وقت نمی‌آید و تنها در آخرین لحظات، پسربچه‌ای از طرف او برای آن‌‌دو پیام می‌آورد که فردا، فردا آقای «گودو» حتمن خواهد آمد، و آن‌چه برای «ولادیمیر» و «استراگون» باقی می‌ماند تنها انتظاری‌ست بی‌پایان؛ این دو موجود بدبخت، (به مصداق جمله‌ای که در ابتدای نوشتار از «شکسپیر» آورده‌ام) بازی‌چه‌ای هست‌اند در دست آقای «گودو». «گودو»یی که هیچ شناختی از او ندارند، حتا چهره‌اش را ندیده‌اند و در انزوایی که فقط حضور خودشان آن‌را پر می‌کند جست‌وجوی مدام او مهم‌ترین دغدغه‌‌شان ‌است.

«استراگون» و «ولادیمیر» سعی می‌کنند به هر راهی که شده وقت‌شان را تلف کنند تا زمان زودتر بگذرد، و چه‌راهی به‌تر از بازی؟ و چه‌چیزی مفهومی‌تر از بازی؟ آن‌هم در نمایشی که سراسر آن به‌طور کنایی به‌مفهوم بازی‌چه بودن انسان اشاره دارد.

آن‌ها گاه با یکی ـ به ـ دو با یک‌دیگر و گاه با استفاده از موقعیتی که حضور«پوتزو» (که ظاهرن فئودالی‌ست در آن حوالی) و نوکر عجیب و غریب‌اش «لاکی» در اختیارشان گذاشته، «انتظار» را برای خودشان تحمل‌پذیرتر می‌کنند.

«در انتظار گودو» شباهت‌های مفهومی ِ زیادی با نمایش‌نامه‌ی مهم دیگر «بکت» یعنی «دست آخر» (که هم‌سایه‌ی وبلاگی خودمان، مهدی نوید، به فارسی ترجمه و منتشرش کرده) دارد که نشان از ثابت‌بودن اندیشه‌ی نهفته در ورای آثار «بکت» دارد. من فقط به چند مورد از این شباهت‌ها اشاره می‌کنم:

شخصیت‌های هر دو نمایش ظاهرن روزی از این چمبره‌ی مصیبت‌بار، رها و همانند دیگران بوده‌اند.(به یاد بیاورید دیالوگ «استراگون» را خطاب به «ولادیمیر»: «آن‌روزها آدم‌های محترمی بودیم»)؛ به‌عقیده‌ی من سرتاسر «دست آخر» یک‌بازی ِ پیچیده‌ی از پیش تعیین‌شده است. دلیل هم دارم: در ابتدای نمایش «هَم» (شخصیت اصلی) اشاره می‌کند که نوبت بازی من است و بعد نقش‌اش را آغاز می‌کند و مهم‌تر از آن در انتهای نمایش پس از به‌زبان راندن دیالوگی می‌گوید که روزها و دفعات قبل خیلی به‌تر آن‌را ادا کرده که مهر تاییدی‌ست بر «بازی»‌بودن همه‌ی ماجرا. در «در انتظار گودو» هم (چنان‌که اشاره کردم) شخصیت‌ها عمده‌ی وقت‌شان را برای فرار از زهر بازی‌ بزرگ‌تری که زیر چرخ‌دنده‌های‌اش گرفتارند صرف بازی‌های کوچک می‌کنند.

افزون بر این‌ها، مقایسه کنید شخصیت «هم» و نوکر بی‌چون ـ و ـ چرای‌اش «کلو»را با «پوتزو» و «لاکی»؛ به یاد بیاورید پرده‌ی دوم «در انتظار گودو» را که «پوتزو» علارغم نابینایی (ضعف مطلق) باز هم خداوند «لاکی»ست و او را مقایسه کنید با «هم» که باوجود افلیج‌بودن (باز هم ضعف مطلق) خداوند ِ «کلو»ست. در این صحنه‌ها تقابل ضعف و قدرت، پارادوکسی به‌غایت مفهومی ایجاد می‌کند که جای بررسی فراوان دارد.

از «در انتظار گودو» تفسیرهای فراوانی ارائه کردند که یکی از مشهورترین آن‌ها، باتوجه به شباهت Godot و God (خدا)، «گودو» را همان «خدا» می‌داند و «در انتظار گودو» را تصویرگر جست‌وجوی بی‌پایان انسان در پی خداوندی که وجود ندارد.

«ساموئل بکت» این تفسیر را صراحتن رد می‌کند و می‌گوید نمایش‌نامه‌های‌اش فقط پرسشی‌ست از اصول اساسی.

به‌شخصه، تفسیر «آلفرد آلوارز» از «گودو» را کاملن قبول دارم و دقیق‌ترین تفسیر ارائه‌شده از «گودو» می‌دانم:

«آقای گودوی اسرارآمیز همان‌چیزی‌ست که از اسم‌اش برمی‌آید: فقط یک‌‌خدای تقلیل‌یافته‌ی دیگر هم‌چون همه‌ی آن خدایان کوچک دیگر، خدایان الهی، سیاسی، فکری و شخصی که آدمیان با بیم و امید انتظارشان را می‌کشند تا شاید این خدایان مسائل آن‌ها را حل کنند و معنایی به زندگی‌های بی‌معنای‌شان ببخشند. خدایانی که آدمیان به‌خاطر آن‌ها یگانه گوهر واقعی‌ خویش، یعنی اراده‌ی آزادشان را قربانی می‌کنند»
(آ. آلوارز، بکت، ترجمه‌ی مراد فرهادپور، نشر طرح‌نو، 1381)

بحث درباره‌ی «در انتظار گودو» را با یک پیش‌نهاد کوچک برای دوستانی‌که احتمالن هنوز این کتاب را نخوانده‌اند تمام می‌کنم. ترجمه‌ی «علی‌اکبر علی‌زاد» از این کتاب که من مشخصات آن‌را در ابتدای پست آورده‌ام، اصلن ترجمه‌ی موفقی نیست. فارسی ِ شلخته‌ای دارد و در برگردان سبک و لحن جملات «بکت» دقت لازم را ندارد. پس اگر خواستید سراغ «گودو» بروید ترجیحن ترجمه‌های دیگر آن‌را محک بزنید.

ارسال نظر

Name:

Email Address:

URL:

Remember personal info?

Comments: