« نگاهی به کتاب «گذران روز» (پانزده‌ داستان از نویسندگان امروز آلمان) | Main | «همشهری جوان» هم دزدی می‌کند! شرمتان باد »

پرندگان می‌روند در پرو می‌میرند

«پرندگان می‌روند در پرو می‌میرند»
رومن گاری
ترجمه‌ی ابوالحسن نجفی
چاپ 1357
(نایاب)

همیشه کتاب‌های بی‌نظیری هستند که به دلایل مختلف آن‌چنان که باید، دیده و خوانده نشده‌اند و کتاب‌های کم‌ارزشی هم بوده‌اند که مدام در مرکز توجه قرار گرفته‌اند و به چاپ‌های متعدد رسیده‌اند؛ مجموعه‌داستان کوتاه «پرندگان می‌روند در پرو می‌میرند» نوشته‌ی «رومن گاری» و با ترجمه‌ی «ابوالحسن نجفی» بدون شک از دسته‌ی اول است اما برخلاف معمول، مهجور ماندن آن در ایران دلیلی کاملن روشن دارد: سانسور!

این کتاب سه بار پیش از انقلاب در سال‌های 1352، 1353 و 1357 توسط «کتاب زمان» منتشر و تجدید چاپ‌ شده و از آن پس هرگز مجال انتشار نیافته است؛ احتمالن به‌خاطر داستان اول و داستان آخر این مجموعه‌‌داستان کوچک.

پنح داستان کتاب به‌ترتیب این‌ها هستند: «پرندگان می‌روند در پرو می‌میرند»، «بشردوست»، «ملالی نیست جز دوری شما»، «همشهری کبوتر» و «کهن‌ترین داستان جهان»؛ در داستان اول، صحنه‌های (از دید عام) اروتیکی وجود دارد و در داستان آخر، کشور اسرائیل و نیز یهودی‌ستیزی حکومت هیتلر زمینه‌ی داستان است؛ به‌غیر از این دو مورد هیچ‌ دلیل عقلانی‌ای نمی‌توان برای توقیف این کتاب پیدا کرد (البته با همان مقدار عقلانیتی که معمولن در صدور مجوز کتاب‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرد!).

«رومن گاری» در جامعه‌‌ی ادبی ایران، نویسنده‌ی محبوب و شناخته‌شده‌ای است و بسیاری از کتاب‌هایش به فارسی ترجمه و منتشر شده‌اند: «خداحافظ گری کوپر»، «ریشه‌های آسمان»، «سگ سفید»، «زندگی در پیش رو»، «لیدی ال»، «میعاد در سپیده‌دم»، «بادبادک‌ها»، «تولیپ» و ...؛ خودش هم فرانسوی روسی‌الاصل و متولد سال 1914 است و در طول عمرش که در سال 1980 با خودکشی پایان یافته، بارها مشاغل رسمی دیپلماتیک (عضو هیئت نمایندگی فرانسه در سازمان ملل، سرکنسول فرانسه در لس‌آنجلس و ...) داشته است و دو بار هم جایزه‌ی «گنکور» را از آن خود کرده.

داستان‌های مجموعه‌ی «پرندگان می‌روند در پرو می‌میرند»، هر کدام در نوع خود یک داستان کامل و بی‌نقص هستند؛ آن‌قدر زیبا که تا مدت‌ها ذهن خواننده را درگیر می‌کنند و بعضی از آن‌ها (مثل خود داستان «پرندگان می‌روند در پرو می‌میرند») احتمالن برای همیشه در جایی از وجود خواننده پنهان می‌شوند و باقی می‌مانند؛ واقعن چرا پرندگان از جزایر «گوانو» در انتهای افق به هر زحمتی که شده خود را به این ساحل دورافتاده‌ در صد کیلومتری «لیما» می‌رسانند تا بمیرند؟ چرا آن زن زیبا، بین این همه انتخاب، این‌جا آمده تا خود را در امواج اقیانوس غرق کند و چرا «ژاک رنیه»‌ی رمیده از «مبارزه» و امید، این قهوه‌خانه‌ی کوچک کنار ساحل را مونس سال‌های آخر زندگی‌اش قرار داده؟

«ژاک رنیه» نجات زن و ماندنی‌شدن او در قهوه‌خانه را دریچه‌ای می‌داند که به روی دنیای گم‌شده‌ای که یک عمر آرزوی آن‌را داشته باز شده اما هم‌زمان با آمدن پیرمرد انگلیسی به دنبال زن و رفتن همیشگی او، دوباره تنهایی وناامیدی به او هجوم می‌آورد و این‌بار سهمگین‌تر از گذشته؛ گوئی هیچ مفری نمی‌توان برای رهایی از آن‌ها متصور شد.

«بشردوست» و « کهن‌ترین داستان جهان» هر دو درباره‌ی حکومت نازی‌ها در آلمان و یهودی‌ستیزی است؛ در داستان اول، «کارل لوری» کارخانه‌دار یهودی از ترس نازی‌ها، سال‌های سال خود را در زیرزمین منزلش پنهان می‌کند و تا دم مرگ از دخمه‌اش بیرون نمی‌آید و در «کهن‌ترین داستان جهان»، «گلوکمن» که به‌طور اتفاقی از شکنجه‌های نازی‌ها جان به در برده، خود را به این گوشه‌ی دنج امریکای جنوبی رسانده تا شاید از دست «گشتاپو» در امان باشد.

سیزده سال از سقوط آلمان هیتلری گذشته و یهودی‌ها حالا «اسرائیل» را دارند با «مدارسش، ارتشش و جوانان محکم و مصممش» و دیگر نیازی نیست تا پنهان شوند اما «گلوکمن» همه‌ی این‌ها را توطئه‌ی آلمان‌ها برای گردآوردن یهودی‌های فراری می‌داند. آن‌چه در برابر شکنجه‌های وصف‌ناپذیر نازی‌ها بیش‌تر آسیب دیده «نیروی عقلانی» و روح اوست و نه جسمش؛ این‌چنین است که حتا وقتی با شکنجه‌دهنده‌اش که دست بر قضا او هم به این‌جا متواری‌ شده روبه‌رو می‌شود به‌جای انتقام‌گیری سعی در تطمیع و جلب رضایت او دارد تا «دفعه‌ی دیگر با او مهربان‌تر باشد»!

قصد ندارم بیش از این درباره‌ی این کتاب زیبا بنویسم؛ «پرندگان می‌روند در پرو می‌میرند» از معدود کتاب‌هایی است که می‌‌شود با خیال راحت خواندنش را به دیگران توصیه کرد. اگر توانستید کتاب را پیدا کنید حتمن بخوانیدش؛ مطمئن باشید لااقل دو سه داستان هستند که تحسینتان را برانگیزند.

* یک نکته‌ی شاید غیرضروری:
میدان انقلاب را که به سمت بالا بروید، صد متر جلوتر، دست راست خیابان، پاساژ کتابی است به نام پاساژ «صفوی» که بازارچه‌ی کتب دست دوم است؛ همین چند روز پیش در یکی از کتاب‌فروشی‌های طبقه‌ی اول پاساژ، چند نسخه‌ی افست (و نه اصلی) این کتاب «رومن گاری» را دیدم. اگر کسی علاقمند خواندن این کتاب باشد گمانم هنوز بتواند با کمی پرس‌وجو آن‌جا این کتاب را پیدا کند.