« محمود، پنج‌شنبه‌ها، درکه | Main | شعری از ژاک پرور »

فاجعه‌ی گرانی کتاب

سال 83 در یکی از شماره‌های مجله‌ی همشهری جوان، یادداشتی از من منتشر شده بود با این عنوان: "آیا کتاب گران است؟" (یادداشت را این‌جا، در پایین صفحه می‌توانید بخوانید)

در آن یادداشت شتاب‌زده، جان کلام من این بود که قیمت کتاب در قیاس با کالاهای دیگر ارزان است و بسیاری از ما مبالغ زیادی را برای تامین نیازهای ـ چه‌بسا غیرضروری ـ دیگر هزینه می‌کنیم، اما حاضر نیستیم برای کتاب، حتا چند درصد از آن مبالغ را بپردازیم.

شرایط آن‌روز بازار کتاب ایران به‌گونه‌ای بود که سخن من ـ هرچند عده‌ای را خوش نیامده بود ـ چندان بی‌راه نمی‌نمود، اما اخیرن شرایطی پیش آمده که ظاهرن دیگر نمی‌توان روی آن حرف پافشاری کرد و باید اذعان کرد که قیمت کتاب‌‌های مختلف با شدت هر چه بیش‌تر، سیر صعودی خود را ادامه می‌دهد.

من به‌عنوان یک علاقمند حرفه‌ای کتاب که دست‌کم پنج‌شش سالی است مدام در کتاب‌فروشی‌های مختلف رفت و آمد داشته‌ام و لااقل در هر ماه، ده تا پانزده کتاب می‌خرم، کاملن در جریان سیر قیمت کتاب‌های مختلف بوده‌ام؛ هم کتاب‌های نو که مخاطبان گسترده‌تری با آن‌ها سر و کار دارند و هم کتاب‌های نایاب و کمیاب که جز در کتاب‌فروشی‌های خاص، یافت نمی‌شوند.

دو یا حداکثر سه سال پیش‌تر، عمومن قیمت هر کتاب به‌طور متوسط حول‌وحوش صفحه‌ای شش تا هفت‌تومان می‌گشت و به‌عنوان مثال یک کتاب 200 صفحه‌ای در گران‌ترین حالت 1500 تومان بود؛ بر این اساس قیمت اکثر کتاب‌ها عادلانه و در سطح توان خرید شمار بیش‌تری از افراد قرار داشت.

در چند ماه اخیر ـ از نیمه‌ی دوم سال 84 ـ قیمت کتاب‌ها ناگهان روند صعودی تاسف‌باری را طی کرده و این روزها هم به اوج خود رسیده است و انگار ناشران محترم در بالابردن قیمت کتاب‌هایشان با هم مسابقه گذاشته‌اند! کلمه‌ی "تاسف‌بار" را از این جهت به کار می‌برم که بالارفتن قیمت کتاب در شرایط کنونی دست کمی از یک فاجعه ندارد؛ سال‌هاست که مدام صحبت از میانگین ـ توامان خنده‌دار و گریه‌آور ـ سالی دو دقیقه مطالعه برای هر ایرانی در میان است و این‌که باید چاره‌ای برای بالابردن میزان مطالعه‌ی افراد جامعه اندیشید و البته آش و کاسه سر جای خود هستند و با این وضعیت باید منتظر بود شرایط روز به روز بدتر شود.

کتاب‌هایی که اخیرن چاپ و منتشر می‌شوند (اعم از چاپ نخست و تجدید چاپ) به‌ازای هر صفحه ده تا پانزده تومان و قیمتی از سه تا هفت‌هشت هزار تومان دارند که تعداد کمی از افراد، حاضرند ـ قادرند؟! ـ چنین مبالغی را برای خرید یک کتاب هزینه کنند.

به‌هرحال چه بخواهیم و چه نخواهیم باید بپذیریم که عموم کتاب‌خوان‌ها و نویسنده‌ها در جامعه‌ی امروز ایران در شرایط اقتصادی متوسط و حتا پایین‌تر روزگار می‌گذرانند و قیمت کتاب، تاثیر مستقیم روی خرید و مطالعه‌ی آن دارد.

در حوزه‌ی کتاب‌های ادبی و به‌خصوص ادبیات داستانی که من آشنایی بیش‌تری با آن دارم، مدت‌هاست ما نویسنده‌ها و منتقدان ادبی، یک حلقه‌ی چند هزار نفری ِ از تولید به مصرف درست کرده‌ایم! خودمان می‌نویسیم و خودمان می‌خوانیم و خودمان نقد می‌کنیم و از گسترده‌تر کردن حلقه‌مان عاجز که هستیم هیچ، مدام هم آن را تنگ‌تر و تنگ‌تر می‌یابیم.

با این وضعیت درنظر بگیرید چه‌طور باید انتظار داشت در جامعه‌ای که حتا بر فرض رایگان بودن همه‌ی کتاب‌ها، به‌علت نبود فرهنگ مطالعه و عدم احساس نیاز به کتاب‌خوانی، تعداد کمی از افراد به کتاب روی می‌آورند، کتابی که قیمت هفت و هشت هزارتومانی دارد و در حیطه‌ی هنر و ادبیات هم قرار دارد ـ که به‌زعم عده‌ی زیادی کارکردی جز تفنن ندارند ـ فروش برود؟

می‌دانم که با افزایش هزینه‌ها‌ی چاپ و نشر و وضعیت تاسف‌بار انتشار و فروش کتاب، ناشران ـ که اکثر مواقع میلیون‌ها تومان سرمایه‌شان در انبارها و قفسه‌های کتاب‌فروشی‌ها به انتظار سوددهی خاک می‌خورد ـ چاره‌ای جز‌ء افزایش قیمت کتاب ندارند، اما به‌عقیده‌ی من اگر یک تمهید جدی از طرف نهادهای دولتی مثل وزارت فرهنگ و ارشاد که توانایی حمایت از صنعت نشر را دارند، برای کنترل قیمت کتاب‌ها اندیشیده نشود تا چندی دیگر همین تیراژهای عمومن هزار و هزار و پانصدتایی کتاب‌ها هم به فروش نخواهد رفت و با پایین‌آمدن بیش‌تر آمار کتاب‌خوانی و خرید کتاب و با‌لطبع ضرر و زیان ناشران، باعث لطمه‌ی جدی به همین وضعیت فرهنگی نابسامان موجود خواهد شد.

من شدیدن نگران وضعیتی که پیش‌رو داریم هستم.