« عاشقیت در پاورقی | Main | فاجعه‌ی گرانی کتاب »

محمود، پنج‌شنبه‌ها، درکه

محمود، پنج‌شنبه‌ها، دركه
برزو نابت
نشر بازتاب‌نگار
228 صفحه
2300 تومان

من زنده‌یاد احمد محمود (1381- 1310) را هرگز ندیدم اما این شانس را داشتم که در سال آخر زندگی‌اش چهار یا پنج‌بار با او تلفنی صحبت کنم. آن‌روزها (سال هشتاد و یک)، من نوجوان شانزده ـ هفده‌ساله‌ای بودم؛ گه‌گاه عصرها گوشی تلفن را برمی‌داشتم و شماره‌ی منزل محمود را می‌گرفتم و از بابک ـ پسر محمود ـ که عمومن تلفن‌ را او جواب می‌داد خواهش می‌کردم که اگر امکان دارد با محمود صحبت کنم؛ گاهی لحظاتی بعد صدای خش‌دار و لرزان محمود در گوشی می‌پیچید و گاهی بابک عذرخواهی می‌کرد که محمود خواب است و می‌خواست ساعتی دیگر تماس بگیرم؛ پیرمرد، بی‌حوصله و بیمار بود اما به‌دقت صحبت‌های من را ـ که چیزی بیش‌تر از حرف‌های خام یک نوجوان هفده‌ساله نبودند ـ گوش می‌کرد و پاسخ سئوالاتم را می‌داد.
گاهی که بحث به‌ درازا می‌کشید یا من پرسش نامربوطی می‌کردم، محمود عصبانی می‌شد و تن صدای لرزانش بالاتر می‌رفت؛ جزئیات آن گفت‌وگوها را به‌یاد ندارم، اما سئولات خام خودم و پاسخ‌های محمود را جسته و گریخته به‌خاطر می‌آورم؛ از رمان "همسایه‌ها" می‌پرسیدم و سئوالات کلی‌ای که حالا به‌نظرم خام و کلیشه‌ای و شاید مسخره می‌آیند. حتا خاطرم هست که یک‌بار از او پرسیدم چرا نام خانوادگی مستعار "محمود" را به‌جای فامیل اصلی‌اش "اعطا‌ء" انتخاب کرده و او با خنده و این‌که "نام مستعار است دیگر" پاسخم را داد!

بار آخری که با او تلفنی صحبت کردم، پیرمرد زیر اکسیژن بود و بی‌حوصله‌تر از همیشه و مدتی بعد بود که به اغما رفت و سپس فوت کرد و هنوز خاطرم هست که عصر آن روز ماه مهر، وقتی خبر درگذشتش را توی روزنامه‌ی "ایران" دیدم چه‌حالی شدم.

به‌عقیده‌ی من "همسایه‌ها" هنوز هم بهترین رمان فارسی است و گمان نمی‌کنم با این وضعی که ادبیات داستانی ما در این چند ساله پیدا کرده لااقل تا یکی دو دهه بعد اثری هم‌پایه یا برتر از آن آفریده شود؛ هنوز هم آن خانه‌ی همسایه‌نشینی شلوغ و خالد و سیه‌چشم و عشوه‌های بلور خانم و قهوه‌خانه‌ی امان‌آقا و ناصر ابد و ... از نوستالژیک‌ترین و زیباترین صحنه‌ها و شخصیت‌هایی هستند که از رمان‌های مختلفی که خوانده‌ام به‌خاطر دارم.

بگذریم؛ اخیرن کتابی چاپ‌ شده است به نام "محمود، پنج‌شنبه‌ها، درکه" که خاطرات برزو نابت از احمد محمود را شامل می‌شود؛ محمود، نویسنده‌ی بی‌هیاهویی بود که کم‌تر تن به گفت‌وگو می‌داد و جز گفت‌وگوی درازآهنگ لی‌لی گلستان با او (که در کتابی باعنوان حکایت حال منتشر شده) گفت‌وگوی آن‌چنانی دیگری از او باقی نمانده است. همین مساله است که ارزش کتاب‌های این‌چنینی درباره‌ی احمد محمود را بالا می‌برد؛این‌که ما در خلال نقل خاطراتی از کوه‌پیمایی‌های نویسنده‌ی کتاب با محمود، پاره‌ای از حرف‌ها و اظهارنظرهای او را که فارغ از معذوریت‌های گفت‌وگوهای رسمی از دهان او خارج شده‌اند بشنویم، فرصتی مغتنم است.

نویسنده‌ی کتاب خاطرات گشت‌وگذارهای خود با محمود در درکه را در سال‌های آخر دهه‌ی شصت و سال‌های ابتدایی دهه‌ی هفتاد به‌صورت داستان‌وار نقل کرده است؛ نابت با فولکس قدیمی‌اش، معمولن صبح‌های پنج‌شنبه‌، به میدان بیست و دو نارمک ـ که خانه‌ی احمد محمود آن‌جاست ـ می‌رود و آن‌ها با هم برای پیاده‌روی راهی درکه می‌شوند؛ نفس محمود تنگ است و قدم‌هایش نااستوار و حداکثر می‌تواند تا اولین قهوه‌‌خانه‌ی درکه بالا برود و روی تخت همیشگی‌شان بنشیند و سیگار دود کند و چای بنوشد و از زندگی و کارش بگوید. برزو نابت خاطرات آن روزها و صحبت‌های محمود را در دفتر خاطراتش ضبط کرده است و حالا بر اساس آن کتابش را نوشته است.

سابقه‌ی این‌جور نوشته‌ها در ادبیات ما گمانم به کتاب "آشنایی با صادق هدایت" از م. ف . فرزانه بازمی‌گردد که مصطفا فرزانه در خلال روایتش از معاشرت با صادق هدایت، زوایای تاریکی از زندگی او را هویدا کرده است.

هرچند خاطرات برزو نابت ارزش ادبی آن کتاب را ندارد ـ خواهم گفت چرا ـ اما با این‌حال کتابی خواندنی است که برای همه‌ی علاقمندان احمد محمود می‌تواند جالب باشد.

نابت، در بسیاری موارد به اطناب زیاد ـ به‌خصوص در نیمه‌ی دوم کتاب ـ به روایت زندگی خودش و خانواده‌اش پرداخته است که نیمی ـ و شاید بیش‌تر ـ از کتاب دویست و بیست و پنج صفحه‌ای اش را شامل می‌شود؛ آن‌جا که نویسنده از برخوردهایش با محمود و زندگی و صحبت‌های محمود می‌نویسد بسیار خواندنی است اما آن‌جا که زندگی خودش و کارش در سازمان ملل و رابطه‌اش با دخترانش و همسرش و سرآخر پناهنده‌شدن‌اش به هلند و زندگی‌اش در آن کشور را روایت می‌کند کتاب به خاطرات شخصی او تنزل پیدا می‌کند که هرچند شاید در جای خود خواندنی باشند اما در شناخت احمد محمود، ارزشی ندارند.

یادداشتم را با نقل‌ قسمت‌هایی از کتاب "محمود، پنج‌شنبه‌ها، درکه" پایان می‌دهم و پیشنهاد می‌کنم اگر کتاب‌های محمود را خوانده‌اید و به او علاقه دارید از خواندن این کتاب هم غافل نشوید.

"اگر آدم با انضباط باشد، اگر هر روز راس ساعت معینی پشت میز کارش بنشیند عادت می‌کند که در هر جلسه به مود نویسندگی‌اش برگردد. خود من به هر نحو شده، در ساعات معین پشت میز کارم می‌نشینم، حتا اگر نتوانم چیزی هم بنویسم؛ حتا اگر خودم را با نقاشی سرگرم کنم."

"نوشتن در این مملکت پوست کلفت می‌خواهد. آدم بنویسد و در انبار خانه‌اش تلنبار کند... گابریل گارسیا مارکز می‌بایست به ایران می‌آمد و این‌جا چیز می‌نوشت. آن‌وقت می‌دیدم که چه‌قدر می‌توانست دوام بیاورد."

"آدم باید به دیدن، به خوب دیدن عادت کند. باید عادت کند که چشمانش بدون ‌آن‌که تعمدی داشته باشد همه‌چیز را دقیق ببیند. این‌طور نیست که وقتی من به کسی نگاه می‌کنم پیش خودم بگویم: یک چانه‌ی گرد خوب تراشیده‌شده، یا فلان‌قدر شیار عمیق در پیشانی بلند؛ این آدم در خاطر من نقش می‌بندد بی‌آن‌که تعمدی داشته باشم. چشم را باید به چنین نگاهی عادت داد."

" (برزو نابت) گفتم: آیا هرگز روزی را نخواهیم دید که دخترهایمان بتوانند توی خیابان راحت راه بروند؟ احمد محمود انگار که جوابش را از پیش آماده کرده باشد گفت: "بله. خواهیم مرد. خواهیم مرد و آن‌روز را نخواهیم دید."