« کتابلاگ سه ساله شد | Main | عاشقیت در پاورقی »

گزارشی از آثار ترجمه‌شده‌ی ریچارد براتیگان

اشاره: ریچارد گری براتیگان (Richard Gary Brautigan) در 30 ژانویه 1935 در شهر تاکومای ایالت واشنگتن ِ امریکا به دنیا آمده و در اکتبر 1984 خودکشی کرده است. شاعر و داستان‌نویس و هم‌دوره‌ی چهره‌‌های شاخص جنبش هنری بیت (Beat Generation) است و در زمان حیاتش به اعتبار و شهرت زیادی دست پیدا کرده.

فارسی‌زبانان تا پیش از امسال جز چند داستان و شعر خیلی کوتاه که به‌طور پراکنده در مجموعه‌داستان‌های گردآوری‌شده‌ی مختلف و نشریات به چاپ رسیده بود، نوشته‌ی دیگری از او نخوانده بودند و البته در گپ و گفت‌های اهالی داستان، گاه از "صید قزل‌آلا در آمریکا" سخن به میان می‌آمد که هوشیار انصاری‌فر ترجمه کرده و "قرار است" منتشر شود.

امسال اما سال اقبال براتیگان در ایران بود و از ابتدای سال تا به حال چهار کتاب از او منتشر شده و یکی دو کتاب دیگر هم به زودی منتشر می‌شود.

کتاب‌های منتشرشده‌ی براتیگان این‌ها هستند: رمان معروف "صید قزل‌آلا در آمریکا" با ترجمه‌ی پیام یزدانجو، رمان "در قند هندوانه" با ترجمه‌ی مهدی نوید، مجموعه‌داستان "اتوبوس پیر" با ترجمه‌ی علیرضا طاهری عراقی و مجموعه‌شعر کم‌حجمی به نام "کلاه کافکا" با ترجمه‌ی علیرضا بهنام. (هر چهار کتاب در سال 84 منتشر شده‌اند)

خبر خوب این‌که "صید قزل‌آلا در امریکا" با ترجمه‌ی پرماجرای هوشیار انصاری‌فر به‌زودی منتشر می‌شود. دوست خوبم مهدی نوید، مجموعه‌‌ی تقریبن کاملی از شعرهای براتیگان را ترجمه کرده که آن کتاب هم در دست انتشار است.

در ادامه سعی می‌کنم به‌طور مختصر به معرفی کوتاه چهار کتاب ترجمه‌شده‌ی ریچارد براتیگان بپردازم.

صید قزل‌آلا در آمریکا
ترجمه‌ی پیام یزدان‌جو/ نشر چشمه

"صید قزل‌آلا در آمریکا" معروف‌ترین رمان ریچارد براتیگان است که در سال 1961 آن‌را نوشته و پنج‌، شش سال بعد موفق به انتشارش شده. ترجمه‌ی فارسی این رمان توسط پیام یزدانجو و ترجمه‌ی در دست انتشار هوشیار انصاری‌فر که شاید یک‌دهه است که مترجم مشغول آن است، حرف و حدیث‌های بسیاری در پی داشت که هنوز هم ادامه دارد؛ ماجرا از این قرار است که انصاری‌فر سال‌هاست روی ترجمه‌‌اش از این رمان کار می‌کند و هرچند خبر ترجمه‌شدن آن، دهان به دهان بین اهالی داستان می‌چرخد و خیلی‌ها منتظر چاپ ترجمه‌ی این اثر پرآوازه هستند، اما مترجم به‌خاطر حساسیت خاصش در ترجمه از چاپ آن خودداری می‌کند. پس از این‌که خبر ترجمه‌‌شدن این کتاب توسط پیام یزدانجو و بعد خود کتاب منتشر شد، هوشیار انصاری‌فر با اعتراض شدید مدعی شد که یزدانجو ترجمه‌ی او را در اختیار داشته و از آن استفاده کرده و در عین‌حال ترجمه‌ای پر از اشتباه و مغشوش از این رمان ارائه کرده است.

این‌که ترجمه‌ی یزدانجو از "صید قزل‌آلا در آمریکا" خالی از اشتباه نیست غیرقابل انکار است (در ادامه اشاراتی به این موضوع خواهم داشت) اما به عقیده‌ام کار و جسارت او قابل تحسین است؛ پس از چاپ ترجمه‌ی هوشیار انصاری‌فر، مخاطبان بهترین داوران خواهند بود و عیار دو ترجمه، معتبرترین معیار ارزش‌گذاری آن‌ها.

براتیگان در داستان "بخشوده" در مجموعه‌ی "اتوبوس پیر" که ماجرای آن هم صید قزل‌آلا است (موضوع مورد علاقه‌ی براتیگان که مدام در کارهایش به گونه‌های مختلف از آن استفاده می‌کند)، با شوخ‌طبعی خاصی توصیفی از رمان "صید قزل‌آلا در آمریکا" ارائه می‌‌دهد:

"کاملن مطلع هستم که ریچارد براتیگان نامی آمده و رمانی نوشته به اسم صید قزل‌آلا در آمریکا که همه‌اش درباره‌ی صید قزل‌آلا است و شهرفرنگی است از قزل‌آلا در محیط‌های مختلف".

به‌نظرم بهتر از این دو خط، نمی‌توان خلاصه‌ای از "صید قزل‌آلا در آمریکا" ارائه کرد که جان‌مایه‌ی آن را در بر داشته باشد.

خواندن این رمان و به‌طور کلی آثار براتیگان (به‌خصوص رمان‌هایش) نیاز به دیدگاه خاصی دارد. کارهای براتیگان را باید کاملن معطوف به خود آن‌ها خواند؛ ذهن را از پیش‌زمینه‌های جهان واقع و تجربه‌های قبلی از داستان‌های کلاسیک و مدرن، خالی و در جهان داستانی براتیگان رها کرد. تنها با این شیوه است که می‌توان از آثار او لذت برد. این مساله در خوانش "صید قزل‌آلا در آمریکا" ضروری‌تر از آثار دیگر براتیگان به نظر می‌رسد، زیرا فصل‌های متعدد این رمان در ظاهر هیچ ارتباط خاصی به هم ندارند و گاه به تکه‌هایی کاملن غیر داستانی و در ظاهر عجیب و غریب برخورد می‌کنیم که برای خواننده‌ای که پیش‌زمینه‌ی مطالعه‌ی این ژانر از داستان‌ها را ندارد کمی نامانوس به نظر می‌آید. (مثل فصل "روش دیگری برای درست کردن کچاپ گردو")

نمونه‌ی دیگر این غرابت، طرح روی جلد "صید قزل‌آلا در آمریکا" است. عکسی که روی جلد این کتاب چاپ شده (تصویری از براتیگان و معشوقه‌اش مایکلا کلارک لوگراند در کنار مجسمه‌ی بنجامین فرانکلین در سان‌فرانسیسکو) جزء مهمی از رمان است و بارها در فصول مختف کتاب به آن اشاره و از آن استفاده می‌شود. درچنین فضایی است که تکه‌پاره‌های به‌ظاهر بی‌ربط رمان که تنها وجه اشتراکشان، حضور راوی داستان در آن‌ها و ارتباط‌‌شان به صید قزل‌آلاست، انسجام پیدا می‌کنند. درواقع این تکه‌ها همانند داستان‌های کوتاه به‌هم پیوسته در کنار یکدیگر معنا پیدا می‌کنند و رمان را شکل می‌دهند. راوی مدام از این رودخانه به آن رودخانه و از این شهر به آن شهر در حرکت است و مهم‌ترین دغدغه‌ی او صید قزل‌آلاست.

گاه پاره‌هایی را که روایت می‌کند این قابلیت را دارند که داستانی مستقل محسوب شوند و گاه تنها با قرارگرفتن در کلیت اثر تشخص پیدا می‌کنند. براتیگان بعدها دو فصل گمشده از رمان "صید قزل‌آلا در آمریکا" را در مجموعه‌داستان "اتوبوس پیر" آورد؛ به‌گمانم این نمونه به خوبی می‌تواند ساختار پاره‌های زیادی از "صید قزل‌آلا در آمریکا" و هویت بعضن مستقل آن‌ها را مشخص کند.

"صید قزل‌آلا در آمریکا" نمونه‌ی کاملی است از ادبیاتی که با نام پست‌مدرن شناخته می‌شود، اما حتی در پس آشفتگی ظاهری آن، پیوستگی و انسجامی نهفته است که شاید راز اقبال و موفقیت آن است.

اشاره‌ای می‌کنم به یکی از ضعف‌های غیرقابل چشم‌پوشی ترجمه‌ی پیام یزدان‌جو از این رمان که دکتر حسین پاینده در جلسه‌ی نقدی در خانه‌ی کتاب آن‌را مطرح کرد؛ در انتهای "صيد قزل‌آلا در آمريكا"، راوی می‌گوید که دوست دارد رمانی بنویسد که با کلمه‌ی مایونز تمام شود و در فصل آخر، آخرین کلمه‌ی رمان هم همین کلمه است: مایونز؛ ایراد کار این‌جاست که مایونز اول در نسخه‌ی اصلی رمان با املای درست انگلیسی آن نوشته شده و مایونز آخر کتاب با املای غلط؛ بار معنایی این بازی زبانی این است که راوی بالاخره هم موفق نمی‌شود رمانی بنویسد که با کلمه‌ی مایونز تمام شود، اما مترجم، هر دو "مایونز" را با املای درست فارسی و یکسان آورده که درک کنایه‌ی نهفته در آن‌را (که جز‌ء طنزهای زیرکانه‌ی براتیگانی است) برای خواننده‌ی ترجمه‌ی فارسی "صید قزل‌آلا در آمریکا" غیرممکن می‌کند.

اتوبوس پیر
ترجمه‌ی علیرضا طاهری عراقی/ نشر مرکز

نام اصلی این مجموعه‌داستان براتیگان، انتقام چمن (Revenge of the Lawn) است و در سال 1971 منتشر شده. من نمی‌دانم چه اتفاقی روی می‌دهد که یک مترجم این حق را برای خود قائل می‌شود که نام یک کتاب معروف را به دلخواه تغییر دهد؛ این اتفاق هرچه که باشد از ناشری مثل نشر مرکز و مترجم خوبی مثل علیرضا طاهری، غیرقابل پذیرش است.

مجموعه‌ی "اتوبوس پیر" پنجاه و نه داستان کوتاه و خیلی کوتاه از براتیگان را شامل می‌شود. این داستان‌ها گاه رئال هستند و گاه فراواقعی؛ گاهی اوقات ساختار به‌قاعده دارند و بعضن آن‌قدر کوتاه یا عجیب هستند که نمی‌توان با قطعیت آن‌ها را داستان کوتاه نامید.

آن‌چه داستان‌های این مجموعه را خواندنی می‌کند، نگاه نو و جذاب براتیگان به پدیده‌های تکراری و روزمره است؛ او پیش پا افتاده‌ترین موضوعات را دستمایه‌ی داستان‌های کوتاه خود قرار می‌دهد و از زاویه‌ای بدیع به آن‌ها نگاه می‌کند (به‌عنوان نمونه نگاه کنید به داستان "چشم‌انداز برج سگ" از همین مجموعه). "طنز" ویژگی بارز اکثر این داستان‌هاست؛ البته نه به آن معنای آشنایی که واژه طنز برای ما دارد. طنز براتیگان، طنز خاصی است که فقط در نوشته‌های او یافت می‌شود و نه هیچ‌جای دیگر؛ پیرزنی که سایه‌ی یخچال را در حساب بانکی‌اش می‌گذارد (داستان "مشکلات پیچیده‌ی بانکی")، شرکتی که سایه‌ی مشتری را به‌عنوان گرو برای بازپرداخت بدهی نگه می‌دارد (داستان "پرنده‌های وحشی بهشت")، مردی که به‌جای لوله‌های ساختمان منزلش کتاب شعر می‌گذارد (داستان "ادای احترام به باشگاه جوانان مسیحی سان‌فرانسیسکو") و ... نمونه‌های همین طنز هستند.

مساله‌ی دیگری که در داستان‌های این مجموعه به چشم می‌آید، ساختار خاطره‌وار آن‌هاست. ریچارد براتیگان وقایع دوران کودکی‌اش در تاکوما و خاطرات صید ماهی و شکار در دوران نوجوانی‌اش را (که بسیار به آن‌ها علاقه‌مند بود) در چندین داستان به‌گونه‌ای نوستالژیک روایت می‌کند و در این‌کار چنان مهارتی دارد که داستان‌هایش برچسب خاطره نمی‌خوردند و هم‌چنان داستان‌ می‌مانند؛ "المیرا"، "سرجوخه"، "روح بچه‌های تاکوما"، "بخشوده"، "تاریخ مختصر اریگون" و ... از زمره همین داستان‌ها هستند.

براتیگان استاد تشبیهات بدیع و آشنایی‌زدا است. در بین کتاب‌های ترجمه‌شده‌ی براتیگان این تشبیهات در "صید قزل‌آلا در آمریکا" و به‌خصوص داستان‌های مجموعه‌ی "اتوبوس پیر" به‌وفور یافت می‌شوند. اگر تشبیهات براتیگانی را با دید صنعت تشبیه در ادبیات فارسی بنگریم باید گفت که "وجه شبه" این تشبیهات در خیال‌انگیزترین شکل ممکن است و گاه براتیگان به‌حدی در تشبیه اغراق می‌کند که پیداکردن وجه شبه غیرممکن می‌شود. تنها براتیگان است که می‌تواند پاییز را به ترن هوایی، چشم‌ها را به بندکفش یک هارپیسکورد، آباژور را به سیب‌زمینی آب‌پز و شکل یک بستنی را به کلاه کافکا تشبیه کند.

"یک‌سوم، یک‌سوم، یک‌سوم"، "هواپیمای لوس‌آنجلسی در جنگ جهانی اول"، "قهوه" و "سرجوخه" به‌عقيده‌ی من از بهترین داستان‌های این مجموعه هستند.

در قند هندوانه
ترجمه‌ی مهدی نوید/ نشر چشمه

کسی که با سبک براتیگان آشنایی ندارد و قصد دارد سراغ نوشته‌های او برود شاید به‌تر باشد ابتدا "در قند هندوانه" را بخواند یا "اتوبوس پیر" را و نه "صید قزل‌آلا در آمریکا" را. از این‌جهت این‌را می‌گویم که "صید قزل‌آلا در آمریکا" خاص‌ترین کار براتیگان است و همان‌طور که گفتم به‌علت آشفتگی ظاهری فصول متعدد آن و عدم وجود رابطه‌ی منطقی بین آن‌ها (لااقل در سطح اول نوشته) ارتباط برقرارکردن با آن کمی مشکل است، اما در رمان "در قند هندوانه" و مجموعه‌ی "اتوبوس پیر" این مساله کم‌تر به چشم می‌آید.

"در قند هندوانه" را دوست خوبم "مهدی نوید" به‌فارسی درآورده و مثل تمام ترجمه‌‌های این سال‌هایش بسیار خوب از عهده‌ی کار برآمده. این رمان سه بخش و ده‌ها فصل کوتاه دارد. بخش‌ها این‌ها هستند: "در قند هندوانه"، "inBOIL" و "مارگریت".

"در قند هندوانه" (In Watermelon Sugar) دهکده‌ای است که 375 نفر ساکن دارد؛ چندتایی از آن‌ها در محلی به نام "iDEATH" ساکن هستند و بقیه در گوشه و کنار این دهکده. "در قند هندوانه" زندگی روال طبیعی خود را ندارد. اهالی این‌جا به کشت هندوانه مشغولند و بعد از برداشت هندوانه، در کارگاه‌های مخصوص، از قند هندوانه، انواع و اقسام اشیای مورد نیاز خود را تهیه می‌کنند؛ این‌گونه است که همه‌چیز در این دهکده "از چوب کاج، قند هندوانه و سنگ ساخته شده است". کارگاه فراموش‌شده (The Forgotten Works) از مکان‌های مهم رمان است که در نزدیکی "iDEATH" قرار و وسعتی نامعلوم دارد و پر است از اشیای فراموش‌شده‌ی ناشناس که "شبیه هیچ‌چیزی که قبلن دیده باشی نیستند". حتا خورشید هم در قند هندوانه، خورشید دیگری است و در هر روز هفته به یک رنگ خاص می‌تابد که روی بذر هندوانه‌ها تاثیر دارد و آن‌ها را به هفت رنگ مختلف درمی‌آورد. "inBOIL" مردی است که علیه شرایط موجود در قند هندوانه می‌شورد و به‌همراه دار و دسته‌اش به کارگاه فراموش‌شده می‌رود و دیگر بازنمی‌گردد.

سرتاسر رمان، روایت راوی از همین وقایع محدود و نیز رابطه‌اش با پائولین و مارگریت (معشوقه‌‌های فعلی و سابقش) است؛ در فصل "نظر چارلی"در بخش اول کتاب، براتیگان (=راوی؟!) باز هم با همان مهارت استادانه‌اش در به‌بازی گرفتن متن، فهرست موضوعاتی را که قرار است "در قند هندوانه" به آن‌ها بپردازد می‌آورد! (نمونه‌ی دیگری از خصوصیات داستان‌های پسامدرن)

بی‌تردید پشت دنیای "در قند هندوانه" استعاره‌ای از زندگی مردم امریکا (یا شاید تمامی انسان‌ها) در دوره‌ای خاص نهفته است که تاویل و تفسیر آن نیاز به شناخت دقیق شرایط جامعه‌ی براتیگان در دوره‌ی حیاتش دارد که چون من این دانش را ندارم و با کسی هم در این‌باره صحبت نکرده‌ام (حتی خود مهدی) در این مورد اظهارنظری نمی‌کنم.

"در قند هندوانه" رمان بسیار خوش‌خوانی است و یکی دو ساعته‌ می‌توان همه‌ی نزدیک ِ دویست‌صفحه‌اش را خواند.

کلاه کافکا (گزینه‌ی شعرهای ریچارد براتیگان)
ترجمه‌ی علیرضا بهنام/ نشر مشکی

براتیگان، در جایی گفته است: "من هفت سال شعر گفتم تا ياد بگيرم چطور جمله‌ بنويسم. دلم می‌خواست داستان و رمان بنويسم و تا وقتی نمی‌توانستم جمله بنويسم، نمی‌توانستم رمان هم بنويسم...".

درست است که براتیگان فعالیت ادبی‌اش را با شعر آغاز کرده و در سرتاسر عمرش هم شاعری را رها نکرده، اما به‌گمان من براتیگان ِ نویسنده یک سر و گردن بالاتر از براتیگان ِ شاعر است. "کلاه کافکا" مجموعه‌ی کوچکی است که بیست‌وشش شعر از براتیگان را شامل می‌شود. آن‌گونه که مترجم و ناشر روی جلد کتاب نوشته‌اند ظاهرن باید این کتاب "گزینه‌ی شعرها"ی او باشد اما اگر واقعن این‌طور باشد بدون تعارف باید گفت که براتیگان شاعر ضعیفی است!

به‌گمان من مترجم کتاب (علیرضا بهنام) در انتخاب و ترجمه‌ی شعرها کمی بی‌سلیقگی کرده است؛ چه این‌که اشعار پراکنده‌ای که من در مجلات و سایت‌های
اینترنتی از براتیگان خوانده‌ام به مراتب قوی‌تر از شعرهای چاپ‌شده در این کتاب بوده‌اند. مترجم سعی کرده با پس و پیش کردن اجزای جمله‌ها، حالت شعرگونه‌ی آن‌ها در ترجمه‌ی فارسی حفظ شود اما ظاهرن نتیجه‌ی کار تصنعی شده و چندان دلچسب نیست. مخاطبان فارسی‌زبان باید منتظر چاپ ترجمه‌های دیگری از اشعار براتیگان (از جمله ترجمه‌ی مهدی نوید) باشند تا شاید آن موقع بتوان اظهار نظر دقیق‌تری راجع‌به براتیگان شاعر ارائه کرد.

ارسال نظر

Name:

Email Address:

URL:

Remember personal info?

Comments: