« چشم بد دور | Main | نشر "ورجاوند" و وقاحت ِ از حد گذشته »

شاهکارهای ادبی ـ ۵

صفحه‌ی ویژه‌ی شاهکارهای ادبی در کتابلاگ (برای اطلاعات بیش‌تر و خواندن یادداشت‌های دیگر کلیک کنید)

گتسبی بزرگ
فرانسیس اسکات فیتس‌جرالد

«اسکات فیتس‌جرالد» از زمره‌ی نویسندگانی‌ست که زندگی‌شان، فراز و نشیب‌های بسیاری داشته و گاه سرگذشت آن‌ها از آثارشان معروف‌تر است؛ او در سال 1896 در شهر «سنت‌پال» واقع در ایالت «مینه‌سوتا»ی امریکا به دنیا آمده و در سال 1940 به علت حمله‌ی قلبی درگذشته است. حکایت عشق‌اش به «زلدا سیر» و ازدواج‌اش با او، شهرت و ثروتی که ناگهان از راه قلم‌اش به دست آورد، دست‌مزدهای گاه حتا چند هزار دلاری‌اش برای یک داستان کوتاه، بعدها اعتیاد شدیدش به مشروبات الکلی، بیماری روانی زلدا و نهایتن مرگ زودهنگام‌اش که نتیجه‌ی افراط‌ در مصرف الکل بود، هر یک حلقه‌ای از زنجیره‌ی زندگی پرآشوب او و معشوقه‌اش «زلدا»ست. حلقه‌ای که هشت سال پس از مرگ او، با زنده‌زنده سوختن «زلدا» در آتش‌سوزی تیمارستانی که در آن بستری بود، کامل شد.

آثار فیتس جرالد از این قرارند: این سوی بهشت (رمان)، آزادزنان و فیلسوفان (مجموعه‌داستان)، زیبارویان و لعنت‌شدگان (رمان)، قصه‌های عصر جاز (م. د)، سبزی (نمایش‌نامه)، گتسبی بزرگ (رمان)، همه‌ی جوانان غمین (م. د)، شب دلاویز است (رمان)، شیپور خاموشی به هنگام بیدارباش (م. د) و رمان ناتمام آخرین قارون.

«گتسبی بزرگ» از برجسته‌ترین آثار ادبیات امریکا در قرن بیستم است که سال‌هاست به عنوان یک اثر کلاسیک، مدام تجدید چاپ و خوانده می‌شود؛ یک‌بار تئاتری بر اساس آن روی صحنه رفته و سه بار هم به فیلم تبدیل شده است (آخرین آن‌ها با بازی «رابرت دفورد» و «میا فارو» و به کارگردانی «جک کلیتون» بود)؛ طی این سال‌ها همواره در لیست رمان‌های برتر قرن بیستم که موسسات انتشاراتی مختلف تهیه کرده‌اند حضور داشته است و حتا در لیستی که انتشارات «رندم هاوس» در سال 1999 از صد رمان برتر قرن بیستم منتشر کرد (این‌جا)، بعد از «اولیس» و به عنوان دومین رمان بزرگ قرن معرفی شده است.

فیتس جرالد، «گتسبی بزرگ» را در سال 1925، یعنی هشتاد سال پیش و در بیست‌ونه سالگی‌اش منتشر کرده است؛ (دقت کنید که چنین شاهکاری زمانی منتشر شده است که «جمال‌زاده»ی ما ایرانی‌ها سرگرم «یکی بود، یکی نبود» و «قصه‌ی ما به سر رسید» بوده و پدر داستان‌نویسی مدرن‌مان صادق هدایت، هنوز با «سرگذشت یک الاغ در حال مرگ» و «فواید گیاهخواری» دست و پنجه نرم می‌کرده است!)

موضوع داستان «گتسبی بزرگ» به غایت تکراری و کلیشه‌ای است: عشق؛ موضوعی که از ابتدای حیات انسان، دستمایه‌ی آفرینش‌های مختلف هنری از جمله شعر، موسیقی، داستان، نمایش، فیلم و... بوده و از این پس هم تا پایان حیات انسان خواهد بود. تنها، نویسنده‌ای استوارقلم، هم‌چون فیتس جرالد می‌تواند داستانی را که موضوع آن عشق و از آن کلیشه‌ای‌تر عشق یک پسر فقیر به دختری ثروتمند است، از دام ابتذال برهاند و به قله‌ی رفیع هنر برساند.

شاه‌زاده‌ی داستان «گتسبی بزرگ» دختری زیباروی به نام «دی‌زی» است و «گدا»ی آن هم «گتسبی»؛ «جی گتسبی» مرد جوانی است که حدودن سی‌سال پیش، با نام واقعی «جیمز گتس» در شهری دورافتاده و در خانواده‌ای فقیر به دنیا آمده است. پدر و مادرش «کشاورزان تهیدستی بودند که طعم کامیابی را هرگز نچشیده‌ بودند»، اما «جیمز» سودای جایگاهی بسیار رفیع‌تر از موقعیت فعلی‌اش را در سر می‌پروراند و شب و روزش به پر و بال‌دادن بیش‌تر و گسترده‌تر رویاهایش می‌گذرد.

هفده ساله است که شانس به او رو می‌کند و فرصتی فراهم می‌شود که بتواند سوار کشتی یک تاجر میلیونر به نام «دان کودی» شود و کم‌کم با نزدیک‌شدن بیش‌تر به او، راه و روش پیمودن مدارج ترقی را بیاموزد.

در همین هنگام است که جیمز گتس که حالا نام پرطمطراق‌تر «جی گتسبی» را برای خود انتخاب کرده، گرفتار هنگامه‌ی عشق دی‌زی می‌شود. دی‌زی دختری بسیار جذاب و از خانواده‌ای ثروتمند است که خواستاران فراوانی دارد؛ گتسبی به هر طریقی که شده خود را به دی‌زی نزدیک می‌کند و بین این‌دو علاقه‌ی متقابلی شکل می‌گیرد اما دی‌زی دوست دارد که «بی‌درنگ زندگی‌اش شکل بگیرد» و این تصمیم بیش از هر چیز نیازمند «پول یا امکانات عملی»ست؛ گتسبی هیچ‌کدام آن‌ها ‌را ندارد، اما مردی به نام «تام بیوکنن» سر می‌رسد که هر دو را با هم دارد و دی‌زی «از این‌که چنین آدمی به خواستگاریش آمده به خود می‌بالد».

راوی داستان مرد جوانی است به نام «نیک کاره‌وی» که از «غرب میانه» در تلاش معاش به شرق آمده است و در جزیره‌واره‌ای به نام «وست اگ» که چسبیده به همزادش «ایست اگ» است ساکن شده است. در جوار منزل محقر او، قصر باشکوهی‌ست که پیوسته در آن مهمانی‌های مجلل برگزار می‌شود و ولخرجی‌های صاحب‌اش پای چه بسیار کسان را که به آن‌جا باز نکرده است. درست روبه‌روی این قصر و آن‌طرف تنگه در ایست اگ، دی‌زی و تام در خانه‌ای مجلل اما نه به‌سان قصر مجاور او و صد البته بسیار بی‌سروصداتر از آن، زندگی می‌کنند.

چندان مایه‌ی تعجب نخواهد بود که دریابیم قصر مجللی که شکوه و جلال و مهمانی‌های آن‌چنانی آن زبان‌زد مردم شده است، متعلق به «گتسبی»ست که پس از ناکامی‌اش در رسیدن به «دی‌زی» به شیوه‌ای نامعلوم ثروتی هنگفت به‌دست آورده و حالا این خانه را خریده که نزدیک‌ترین موقعیت را نسبت به خانه‌ی دی‌زی داشته باشد. تام، هم‌سر دی‌زی، مردی‌ست که معشوقه‌ای به نام مرتل ویلسن دارد و این باعث دلخوری دی‌زی است. وقتی سر و کله‌ی گتسبی پیدا می‌شود و او در پی برقرای رابطه‌ی گذشته‌اش با دی‌زی برمی‌آید، مرتل ویلسن و ماجرای عشقی او با تام، می‌تواند بهترین کاتالیزور برای جدایی دی‌زی از تام و ازدواجش با گتسبی ِ حالا دیگر «بزرگ» باشد، اما این اتفاق نمی‌افتد.

هرچند رابطه‌ی دی‌زی و گتسبی روزبه‌روز گرم‌تر و رابطه‌ی دی‌زی با تام روزبه‌روز سردتر می‌شود، اما پایان خوشی که شاید خواننده انتظار آن‌را می‌کشد رخ نمی‌دهد؛ در یک عصرگاه، دی‌زی که به هم‌راه گتسبی در حال برگشت از نیویورک به وست اگ است، با اتومبیل مجلل گتسبی «مرتل» را که به هم‌راه شوهرش آقای «ویلسن» در یک گاراژ بین راهی ساکن است، زیر می‌گیرد و می‌کشد و بعد هم بدون توقف، صحنه را ترک می‌کند؛ ویلسن، به گمان این‌که گتسبی پشت فرمان بوده، به منزل او می‌رود و او را با شلیک چند گلوله از پا در می‌آورد و سپس خود را می‌کشد. دی‌زی و تام، به سفر رفته‌اند و حتا بدون این‌که دی‌زی از مرگ گتسبی خبردار شود، امپراطوری او به همین سادگی فرو می‌پاشد و همه‌چیز پایان می‌پذیرد.

فیتس جرالد، با انتخاب راوی بی‌طرف ناظر که نقش چندان مهمی در رمان ندارد، موفق شده است به زیبایی زندگی پرماجرای گتسبی و داستان عشق بی‌فرجام او به دی‌زی را روایت کند. «کنت دایان»، منتقد انگلیسی گفته است که «گتسبی بزرگ، کتابی است که از تارک شاه‌موج امریکایی به ساحل افکنده شده و برای همه‌ی ما جاذبه‌ای آنی و ماندنی دارد» و «تی. اس. الیوت» نیز در نامه‌ای به فیتس جرالد نوشته است: «گتسبی بزرگ، نخستین گامی است که داستان‌نویسی آمریکایی بعد از هنری جیمز برداشته است».

یاد زنده‌یاد کریم امامی، گرامی، که ترجمه‌ی شیوای او از «گتسبی بزرگ» یکی از بهترین ترجمه‌هایی‌ست که تاکنون از اثری بیگانه به زبان فارسی انجام شده است.