« دومین مجموعه‌داستان مشترک من منتشر شد | Main | چشم بد دور »

گیرنده شناخته نشد

"گیرنده شناخته نشد"، کتاب کم‌حجم اما معروفی است که "کرسمن تایلور" نویسنده‌ی زن آمریکایی در سال 1938 آن‌را نوشته است و شهلا حائری به فارسی ترجمه کرده. ترجمه‌ی دیگری از این کتاب هم توسط "تینوش نظم‌جو" با عنوان "ناشناس در این آدرس" منتشر شده است. هر دو مترجمی که این کتاب را به فارسی برگردانده‌اند، برگردان را از روی نسخه‌ی ترجمه‌ی فرانسوی این کتاب انجام داده‌اند. (نمی‌دانم چرا پیش از آن مترجمانی که انگلیسی می‌دانند سراغ ترجمه‌ی این اثر نرفته‌اند). عنوان کتاب به فرانسه (Inconnu à Cette adresse) است که ترجمه‌ی تحت‌اللفظی آن "مجهول در این آدرس" یا همان ترجمه‌ی تینوش نظم‌جو، "ناشناس در این آدرس" است، اما به گمانم گرچه ترجمه‌ی شهلا حائری از این اثر آن‌چنان آش دهن‌سوزی نیست (مثل ترجمه‌ای که از رمان "ترس و لرز" (+) نوشته‌ی "آملی نوتومب" انجام داده)، اما عنوانی که انتخاب کرده (گیرنده شناخته نشد)، نسبت به "ناشناس در این آدرس" عنوان مناسب‌تر و گویاتری است و بار معنایی‌ای که به ذهن متبادر می‌کند نزدیک‌تر به موضوع داستان است.
(داخل پرانتز اشاره کنم که اگر هنوز این یادداشت من راجع‌به طراحان جلد بی‌خلاقیت ایرانی و کپی‌برداریشان از طرح‌جلد اصلی کتاب‌های خارجی را نخوانده‌اید آن‌را بخوانید (+) و این‌جا هم طرح جلد چاپ فرانسوی کتاب را ببینید(+) که چه‌طور از روی طرح جلد ترجمه‌ی ایرانی آن، الهام گرفته است!)
ایده‌ی "گیرنده شناخته نشد" به‌راستی بسیار جذاب است و شاید ظرافتی که در طرح آن به‌کار رفته، تنها از عهده‌ی یک زن نویسنده و آن‌هم زن تیزبینی چون کرسمن تایلور بر می‌آمده است.
لایه‌ی بیرونی داستان ساده است: "مارتین شولتز" ِ آلمانی و "ماکس ایزنشتاین" (یهودی آمریکایی) در سانفرانسیسکو، یک نمایشگاه فروش تابلوهای نقاشی دارند؛ دوستی صمیمانه‌ای بین آن‌ها برقرار است و هر دو از طریق شغلشان به ثروت هنگفتی رسیده‌اند.
مارتین، به‌همراه زن و فرزندانش به آلمان باز می‌گردد. کتاب شامل مکاتبات مارتین و ماکس بین سال‌های 1932 تا 1934 است.
در چند نامه‌ی ابتدایی کتاب، صرفن با مکاتبات دوستانه و ابراز دلتنگی و حساب‌ و کتاب‌های مالی بین این‌دو مواجه هستیم، اما پس از مدتی با قدرت گرفتن هیتلر در آلمان و "یهودی‌ستیزی" متعاقب آن، همه‌چیز بهم می‌ریزد.
"گریزل"، خواهر ماکس، زمانی با مارتین روابط عاشقانه‌ای داشته است که پس از مدتی به سردی گراییده و پایان پذیرفته است. گریزل بازیگر تئاتر است و در وین نقش اصلی یک نمایش مهم را بازی می‌کند. ماکس باخبر شده که هیتلر در آلمان روی کار آمده است و آن‌طور که می‌گویند به فجیع‌ترین شکل انسان‌های آزادی‌خواه را شکنجه می‌کند و به قتل می‌رساند و "یهودی‌کشی" نیز آغاز شده است؛ به‌همین دلیل موضوع را از مارتین که به انسان‌دوستی و آزادی‌خواهی و صداقت او ایمان دارد، جویا می‌شود. مارتین ابتدا با دو دلی از شرایط موجود حرف می‌زند و کم‌کم با وخامت اوضاع در آلمان و سانسور و کنترل شدید، نامه‌های او که به‌خاطر ترس زیرعنوان نامه‌های اداری بانک به ماکس می‌فرستد، به‌نوشته‌های آتشین او در حمایت از هیتلر و نازیسم و انتقاد از یهودیان و حتی خود ماکس بدل می‌شود. به گریزل پیشنهاد شده که نقش مهمی را در یک تئاتر در برلن بپزیرد، اما با توجه به اوضاع اسفناک یهودیان در آلمان و کشتار آن‌ها، ماکس از او می‌خواهد که به آلمان نرود اما او می‌رود.
چند روزی بیش‌تر از روی صحنه‌رفتن تئاتر نگذشته که تماشاگران متوجه یهودی بودن گریزل می‌شوند و قصد کشتن‌اش را دارند اما او می‌گریزد و پیش یک خانواده‌ی یهودی پناه می‌گیرد. سپس بعد از اتفاقاتی او نزد مارتین می‌رود تا در خانه‌ی او پناه بگیرد، اما مارتین به‌علت احساسات میهن‌پرستانه! و یهودی‌ستیزی‌اش او را می‌راند و باعث می‌شود که گریزل به دست ماموران هیتلر بیفتد و به‌طرز فجیعی کشته شود.
نامه‌ای که ماکس به گریزل می‌نویسد با مهر "گیرنده شناخته نشد" بازگشت می‌خورد. ماکس در نامه‌ی به مارتین ماجرا را شرح می‌دهد و از او تقاضای کمک می‌کند؛ ماکس اعتقاد دارد که پیامی که پشت جمله‌ی "گیرنده شناخته نشد" نهفته است این است: "برای این شخص اتفاق فجیعی افتاده است... بیهوده دنبالش نگردید".
ماکس به‌طریقی از ماجرای مرگ گریزل و نقش مارتین در آن خبردار می‌شود و خود مارتین هم در نامه‌ای همه‌چیز را با بی‌رحمی شرح می‌دهد و از ماکس خواهش می‌کند که دیگر برای او نامه ننویسد، چون نامه‌نگاری او با یک یهودی دردسرهای فراوانی برایش به بار آورده و مورد بازخواست قرارش داده است.
از این پس لایه‌ی زیرین داستان به‌موازات لایه‌ی اول آن، نمود پیدا می‌کند؛ ماکس شیوه‌ی زیرکانه‌ای را برای انتقام‌گرفتن از مارتین در پیش گرفته است: او با آگاهی از کنترل نامه‌ها توسط ماموران هیتلر، پیوسته به ماکس نامه می‌دهد و به‌عمد آن‌ها را طوری می‌نویسد که برای او دردسرساز باشد؛ عرصه روز به روز بر مارتین تنگ‌تر می‌شود و در آخر ماکس موفق می‌شود انتقام خود را از او بگیرد: آخرین نامه‌ی ماکس به مارتین با مهر "گیرنده شناخته نشد" بازگشت می‌خورد که نشانه‌ای‌است از سرنوشتی مشابه سرنوشت گریزل که برای ماکس رقم خورده است.
شاید در نظر اول، زیرکی نویسنده در طرح‌ریزی داستان به چشم نیاید اما با نگاهی دقیق‌تر و آگاهی از لایه‌ی زیرین داستان، مجبور می‌شویم که خلاقیت و هنر "کرسمن تایلور" در خلق چنین اثر موجز و تاثیرگذاری را که پایانی به‌غایت ضربه‌زننده دارد، تحسین کنیم.
اگر هنوز "گیرنده شناخته نشد" را نخوانده‌اید پیشنهاد می‌کنم از خواندن آن - که شاید بیش از یک ساعت هم وقتتان را نگیرد - غافل نشوید.