« نمایشنامه‌های "هارولد پینتر" ـ 2 : سرایدار [The Caretaker] | Main | آتشی ز کاروان جدا مانده ... »

نمایشنامه‌های "هارولد پینتر" - 3 و 4 : "اتاق" [The Room] و " مستخدم ماشینی" [The Dumb Waiter]

نمایشنامه‌های "هارولد پینتر" – 1 : درد مختصر [A Slight Ache ]
نمایشنامه‌های "هارولد پینتر" ـ 2 : سرایدار [The Caretaker]

اتاق
هارولد پینتر
ترجمه‌ی: م.ف. آستیم
ناشر: دنیای کتاب سال نشر: 1349

اشخاص:
برت هاد (يک مرد ‌حدودن پنجاه ساله‌)
رز هاد (همسر برت )
آقای کيد (صاحب‌خانه‌ی برت و رز)
تاد ساندز( مردی که قصد اجاره‌ی اتاقی از آقای کید دارد)
کلاريسا ساندز (همسر تاد)
رايلی (يک سياه‌پوست کور)

"اتاق" (1957)، اولین نمایشنامه‌ای است که "هارولد پینتر" نوشته است و درباره‌ی آن گفته‌اند که "پینتر" آن‌را به خواهش یکی از دوستانش که قصد روی صحنه‌بردن نمایشی را داشته نوشته و نوشتن آن، چهار روز بیش‌تر وقت او را نگرفته است.
با این حال، "اتاق" معرفی‌کننده‌ی فضا و مولفه‌های کلی نمایشنامه‌های هارولد پینتر است؛ یک اتاق، فضایی بی‌روح و سرد و انسان‌هایی که در برقراری ارتباط با هم دچار مشکل هستند.
در صحنه‌ی ابتدایی "اتاق"، همانند صحنه‌ی آغازین نمایشنامه‌ی "درد مختصر"، شخصیت مرد نمایش پشت میز نشسته است و مشغول مطالعه است و شخصیت زن نمایش هم در تب و تاب چیدن میز؛ با این تفاوت که جای "ادوارد" را "برت" گرفته است و جای "فلورا" را "رز". برت و رز از ادوارد و فلورا مسن‌تر هستند و با وجود تفاوت ماجرایی و ساختاری این دو نمایشنامه، به‌عقیده‌ی من هر دوی آن‌ها درون‌مایه‌ی یکسانی دارند که در ادامه به آن اشاره خواهم کرد.
برت پشت میز نشسته است و مجله می‌خواند و رز در حال آماده‌کردن عصرانه‌ی اوست. هوا بسیار سرد است و برت قصد دارد که از خانه خارج شود و رز با توجه به این‌که خیابان‌ها یخ‌بسته است و به‌رانندگی برت نیز چندان اطمینانی نیست، نگران است. رز با علاقه‌ی تمام عصرانه‌ی برت را آماده می‌کند و مدام قصد دارد با مهربانی و برخوردخوش برت را خشنود کند، اما برت، انگار که گنگ باشد، حتی یک کلمه هم به زبان نمی‌آورد؛ حتی وقتی آقای کید، صاحبخانه‌ی پیر آن‌ها به اتاقشان می‌آید و سعی دارد به هر طریق ممکن برت را به حرف بیاورد، قفل سکوت او شکسته نمی‌شود و این رز است که باید به‌جای او به پرسش‌های آقای کید پاسخ دهد. با خروج برت و آقای کید، رز صدایی از راه‌پله می‌شنود و پس از بازکردن در با آقا و خانم ساندز مواجه می‌شود که قصد اجاره‌ی یکی از اتاق‌های خانه‌ی بزرگ آقای کید را دارند اما نتوانسته‌اند اتاق او را پیدا کنند. رز آن‌ها را به‌داخل می‌آورد و متوجه می‌شود که آن‌دو در جستجوی آقای کید به زیرزمین ــ (که رز همیشه از نموری و غیرقابل سکونت بودن آن در هراس است) ــ رفته‌اند و در آن‌جا با مردی مواجه‌شده‌اند که در تاریکی محض و سرما نشسته بوده است. بعد از رفتن "ساندز"ها، باز سر و کله‌ی آقای کید پیدا می‌شود. او از رز خواهش می‌کند که اجازه دهد مردی که یک‌هفته است این‌جا منتظر فرصتی است که با او ملاقلات کند (و حالا با خروج برت از خانه این فرصت فراهم شده) به دیدار او بیاید؛ این مرد همان مردی است که در زیرزمین بوده و سیاه‌پوست کوری است به نام "رایلی". برخورد "ریلی" و "رز" حالتی معماگونه و چندپهلو دارد و نهایتن هم مشخص نمی‌شود، رابطه‌ی این‌دو چیست؛ هرچند ظاهر امر بر رابطه‌ی دور از ذهن پدر و فرزندی بین آن‌ها حکایت دارد و از طرف دیگر در برخوردی متناقض، رز منکر هرگونه آشنایی بین خود و رایلی است. آن‌چه واضح است این است که رایلی مزاحمی است که به خلوت "رز" وارد می‌شود و آرامشی را که او در آن اتاق دارد، بر هم می‌ریزد.
از این‌نظر، همان‌طور که اشاره کردم "درد مختصر" و "اتاق" بسیار به‌هم شباهت دارند؛ آن‌جا هم "پیرمرد کبریت‌فروش" مزاحمی است که وارد خلوت "ادوارد" و "رز" می‌شود و سکوت و سکون آن را ـ همان‌طور که "رایلی" آرامش "رز" و "برت" را ـ به‌هم می‌زند؛ هرچند که روابط هر دو زوج هم در "درد مختصر" و هم در "اتاق" بسیار سرد و علی‌رغم ظاهر فریبنده‌اش از درون‌پوسیده و فروریخته است.

مستخدم ماشینی
هارولد پینتر
ترجمه‌ی: م.ف. آستیم
ناشر: دنیای کتاب سال نشر: 1349

اشخاص:
بن (یک قاتل اجیرشده)
گاس (هم‌دست او)

اگر در "درد مختصر" و "اتاق" و حتی به نوعی "سرایدار"، عنصر تهدید و عامل دلهره، مجسم است و حتی وجود خارجی دارد، در "مستخدم ماشینی" این تهدید، به یک تهدید درونی بدل گشته است و اگر به این سخن "ویلیام شکسپیر" اعتقاد داشته باشیم که: "بیم‌های مشهود كم‌تر از دهشت‌های خیالی هراس‌انگیز هستند"، باید بپذیریم که عنصر دلهره (به‌عنوان عنصری ثابت در آثار هارولد پینتر) به بهترین شکل در "مستخدم ماشینی" به‌خدمت گرفته شده است.
نام نمایشنامه یعنی "مستخدم ماشینی" ترجمه‌ای‌است سردستی از [The Dumb Waiter] که به‌صورت تحت‌اللفظی "مستخدم گنگ" (یا آن‌طور که مصطلح شده :پیشخدمت لال) معنا می‌دهد، اما این اصلاح به نوعی آسانسور کوچک اطلاق می‌شود که برای حمل غذا در آشپزخانه‌های رستوران‌ها یا جاهای مشابه کاربرد دارد و اگر قرار باشد، معادل صحیحی برای آن درنظر گرفته شود باید چیزی برابر "آسانسور آشپزخانه" یا نامی در این ردیف باشد. [م. ف. آستیم هم این نکته را در کتاب توضیح داده و اشاره کرده که باتوجه به جاافتادن نام "مستخدم لال" بین فارسی‌زبانان، به ناچار از عنوان "مستخدم ماشینی" که حق مطلب را بهتر ادا می‌کند و به نام مصطلح‌شده هم نزدیک است استفاده کرده است].
باری، "بن" و "گاس" در صحنه‌ی ابتدایی نمایش، در چپ و راست یک آسانسور آشپزخانه (که البته هنوز از وجودش بی‌اطلاع هستند) دراز کشیده‌اند و برای اتفاقی نامعلوم انتظار می‌کشند. تا نیمه‌های نمایشنامه درک این‌که آن‌ها که هستند و شغلشان چیست تقریبن ناممکن است و حتی گاهی این شبهه ایجاد می‌شود که آن‌ها کارگرانی هستند که برای کار در آن اتاق بدون پنجره و پرت سکونت دارند.
اما بعد از این‌که آن‌ها اسلحه‌هاشان را برای تمیزکردن و اطمینان از پر بودن آن‌ها، بیرون می‌آورند درمی‌یابیم که تصوری که از آن‌ها داشته‌ایم متفاوت از شخصیت واقعی آن‌هاست.
جهانی که پینتر در "مستخدم ماشینی" خلق می‌کند یادآور فضای داستان‌های کافکا و بعضن آثار سورئال است و منطق نمایش نیز، منطقی درونی و غیرقابل تطبیق با واقعیت‌های جهان بیرون است.
آن‌ها آدم‌کش‌هایی هستند که برای قتل کسی اجیر شده‌اند و مدت‌هاست که حرفه‌ی آن‌ها همین است، اما این‌بار ماجرا کمی تفاوت دارد؛ ناگهان آسانسور آشپزخانه راه می‌افتد و پشت سر هم برای آن‌ها کاغذهایی می‌فرستد که در آن نام غذاهایی که باید به بالا برای سروکردن فرستاده شود، نوشته شده. "بن" می‌گوید لابد این اتاق مدتی پیش به‌عنوان آشپزخانه‌ی کافه‌ای که در طبقه بالا قرار داشته به‌کار می‌رفته و حالا با برچیده‌شدن آن کافه بلا استفاده شده، اما مشخص نیست که اگر این‌طور است پس کاغذهایی که از بالا می‌آیند و غذاهای متنوعی را درخواست می‌کنند با چه توجیهی فرستاده می‌شوند.
این‌جا باز با یکی از مولفه‌های نمایش‌نامه‌های پینتر که من نام آن‌را "تاویل‌پذیری چندوجهی" می‌گذارم مواجه هستیم. یعنی هرکس به فراخور پیش‌فرض‌ها و نوع نگاهی که به جهان پیرامون و به‌طور اخص واقعه‌ی اتفاق افتاده در نمایش دارد، خوانش یا برداشت متفاوتی از متن و نمایش خواهد داشت و به‌هیچ‌عنوان نمی‌توان یک حکم کلی صادر کرد.
در انتهای نمایش شاهد هستیم "گاس" که قاعدتن باید برای اجرای نقشه‌ی قتل مهیا شود و با "بن" آن‌را تمرين کرده است، ناگهان به‌طور غافل‌گیرکننده‌ای خلع‌سلاح شده و خسته و ژولیده وارد صحنه می‌شود و آن‌طور که مفسران آثار پینتر نوشته‌اند، این‌بار "عامل تهدید" خود در مقابل تهدید آسیب‌پذیر و در هاله‌ای از تهدید قرار می‌گیرد...
کاش همان‌طور که مترجم‌ها با سرعت بسیار زیاد، مشغول ترجمه‌ی مجموعه آثار نمایشی پینتر هستند (که به‌علت نوبل بردن او، فروششان تضمین شده است)، چند گروه تئاتری هم آستینی بالا می‌زدند و آثار شاخص هارولد پینتر را روی صحنه می‌بردند که ما بعد از خواندن آثار او، حسرت به دل نمانیم که کاش می‌شد روی صحنه‌ی تئاتر کارهای پینتر را تماشا کنیم!