« درباره‌ی نمایشنامه‌ی "درد مختصر" نوشته‌ی "هارولد پینتر" | Main | درباره‌ی رمان "آبی‌تر از گناه"؛ برنده‌ی جایزه‌ی کتاب سال پکا »

غروب ِ جلال

بر مزار جلال آل‌احمد در امامزاده‌ عبدالعظیم (واقع در شهر ری) نوشته شده است:
"آرامگاه ابدی جلال آل‌احمد، مردی که در میقات خسی و در ادبیات کسی بود؛ همو که جلال ِ آل ِ قلم بود"...
و به‌واقع اگر منصفانه نگاه کنیم، جلال آل‌احمد (1348ـ 1302) در برهه‌ای از زمان، نقشی انکارناپذیر در ادبیات معاصر ایران دارد. آل‌احمد، یکی از پرکارترین نویسندگان معاصر ایران است که در زمینه‌های مختلف از داستان‌نویسی و ترجمه گرفته تا سفرنامه‌ و مقاله‌نویسی طبع‌آزمایی کرده و در همه‌ی آن‌ها نیز آثار قابل تاملی پدید آورده است.
جلال آل‌احمد در سال 1327 و در سفری از شیراز به تهران، با سیمین دانشور آشنا می‌شود و چندی بعد این دو با یکدیگر ازدواج می‌کنند و تا پایان ِ عمر کوتاه جلال، با هم هستند.
بعد از این‌که جلال آل‌احمد، در سال 1348 و به مرگی مشکوک درگذشت، هم‌چنان که دور از انتظار نبود درباره‌ی مرگ او سخن‌ها گفته شد و "هرکسی از ظن خود" شرحی از این واقعه داد و فصل مشترک اکثر این روایت‌ها هم این بود که جلال را کشته‌اند و او به مرگ طبیعی از دنیا نرفته است.
اما آن‌چه روشن بود این بود که هیچ‌کس جز سیمین دانشور که تا آخرین لحظات در کنار جلال و شاهد مرگ او بوده است، نمی‌تواند روایتی موثق‌ از مرگ جلال ارائه دهد.
این انتظار تا سال 1361 به‌طول انجامید که کتاب "غروب جلال" نوشته‌ی سیمین دانشور به چاپ رسید. این کتاب شامل دو یادداشت با عناوین "شوهرم جلال" و "غروب جلال" بود و تصاویری از سیمین و جلال نیز ضمیمه‌ی آن بود.
"غروب جلال" سال‌ها بود که اجازه‌ی تجدید چاپ نداشت. من چندین سال پیش، نسخه‌ای از آن‌را دیده و خوانده بودم و حدس می‌زنم که به‌خاطر عکس‌های بدون حجاب سیمین دانشور بود که به کتاب مجوز چاپ نمی‌دادند. چند روز پیش که در کتاب‌فروشی‌ها پرسه می‌زدم، دیدم که "غروب جلال"، پس از سال‌ها تجدید چاپ شده است و این‌بار یادداشتی با عنوان "از آن‌چه رفته حکایت" [آخرین ناگفته‌های سیمین دانشور از جلال‌ آل‌احمد]، ضمیمه‌ی آن است و تاریخ آن یادداشت 16 اسفند 82 ذکر شده است.
همان‌طور که اشاره کردم، کتاب سه یادداشت سیمین دانشور را شامل می‌شود: "شوهرم جلال"، "غروب جلال" و "از آن‌چه رفته حکایت"؛ و البته تمامی تصاویر سیمین از کتاب حذف شده‌اند.
برای همه آن‌هایی که به نوعی با جلال آل‌احمد و آثارش آشنا هستند، بسیار جالب خواهد بود که از زبان نزدیک‌ترین فرد به او، برشی کوتاه از زندگی و خلق و خوی جلال و روایت مرگ او را بخوانند. به‌خصوص وقتی این نزدیک‌ترین فرد، خود نویسنده‌ای بزرگ و پرآوازه چون سیمین دانشور است.
اولین یادداشت این کتاب با عنوان "شوهرم جلال"، زمانی نوشته شده است که جلال آل‌احمد هنوز زنده است و سیمین به عنوان همسر او، به‌طور کوتاه و کلی از بعضی از خصوصیت‌های اخلاقی جلال، نحوه‌ی آشنایی و ازدواجشان، خانواده‌ی جلال و زندگی مشترکشان نوشته است و واضح است که این یادداشت، نسبت به دو یادداشت بعدی کتاب اهمیت کم‌تری دارد.
اما یادداشت دوم سیمین با عنوان "غروب جلال" روایتی است خواندنی و البته مهم در روشن‌کردن زوایای تاریکی از مرگ جلال آل‌احمد.
جلال و سیمین از پنج تیرماه سال 1348 تا هجده شهریور همان سال (روز فوت جلال) را در خانه‌ای روستایی در اسالم گیلان سپری کرده‌اند. سیمین در یادداشت خود، خاطرات آن روزها و نشست و برخاستشان با روستاییان و فعالیت‌هایی که جلال در طول مدت اقامت در اسالم انجام می‌داده را در زمینه‌ای از توصیف جغرافیایی محل سکونتشان نوشته است. مهم‌ترین بخش روایت او هنگامی است که به روز مرگ جلال می‌رسد:
"صبح روز چهارشنبه 18 شهریور 1348، انگشتش را بالای استخوان ترقوه‌اش در قسمت سمت راست، آن‌جا که شاهرگ تپش دارد گذاشت و گفت: درد می‌کند؛ بدجوری هم."
جلال از صبح آن روز احساس ناخوشی می‌کند و بعدازظهر در همان حال از خانه بیرون می‌زند تا با کسانی که آمده‌اند از زمین‌های آن‌جا با کامیون ماسه ببرند، برخورد کند؛ وقتی به منزل بازمی‌گردد، از درد عجیبی می‌گوید که سر تا پایش را فرا گرفته و ساعتی بعد، در همان حال بدرود حیات می‌گوید. سیمین، هیچ‌گاه مستقیم اشاره نمی‌کند که جلال را کشته‌اند اما تلویحن جهت‌گیری متن، این معنا را به ذهن خواننده متبادر می‌کند. به‌عنوان مثال این جمله، مصداق بارز همین ادعاست: "کوشش داشت در آثارش بندهای مرئی و نامرئی را بگسلد و شاید همین موجب مرگش شد یا دست‌کم موجب دق‌کش شدنش"...
روایت سیمین از مرگ جلال، علاوه بر آن‌که دارای ارزش تاریخی است بسیار جذاب و خواندنی است و هم‌چون یک داستان زیبا کشش دارد.
اما یادداشت سوم کتاب، زمانی نگاشته شده که سال‌ها از مرگ جلال می‌گذرد و سیمین هشتاد و چند ساله، ظاهرن منطقی‌تر به ماجرا نگاه کرده است. به گمان من این یادداشت هیچ‌چیز ندارد و بیهوده هشت صفحه ادامه پیدا کرده است. مغز کلام سیمین در این یادداشت در یک خط قابل خلاصه‌کردن است: "جلال را نوشابه و سیگار ِ اشنو کارگری کشت نه چیز دیگر".
سیمین دانشور پس از سال‌ها ظاهرن از موضع اولیه‌ی خود، عقب‌نشینی کرده است و همین مساله است که به یادداشت "از آن‌چه رفته حکایت" اهمیت می‌بخشد؛ هرچند که سرتاسر آن بیان پر اطناب یک جمله باشد.
غرضم از این یادداشت، پیشنهادی بود برای کسانی از نسل من که احتمالن هنوز "غروب جلال" را نخوانده‌اند.
"غروب جلال" را به تازگی انتشارات "آیینه‌ی جنوب" منتشر کرده است.